این طور دیدهایم این گونه حکم کردهایم، در حالی که اگر از اول که متولد شده بودیم خلافش را مشاهده کرده بودیم یعنی حرارت را موجب انجماد و سرما را باعث بخار شدن آب مییافتیم، از نظر عقل ما هیچ تفاوتی نمیکرد.

یعنی انجماد در اثر برودت و تبخیر در اثر حرارت را ضرورت عقلی ایجاب نمیکند بلکه صرفاً یک قضیه وجودیه است. در عالم تا به حال این طور بوده بدون آنکه خلاف آن هم محال باشد.

این کلام تا اینجا کلام بسیار درستی است و حتی امثال بوعلی هم که گویا به همین مطلب پی برده بودهاند در کلماتشان طرح شده که برای علوم طبیعی که همیشه بر تجربه استوار است و تجربه هم «ضرورت» به دست نمیدهد چه فکری باید کرد؟

با توجه به این نکته، علوم و قوانین طبیعی چه نحو اعتباری میتواند داشته باشد؟

آیا میتوان قوانین تجربی را تحت ضابطه علیت فلسفی درآورد؟

در این زمینه میگویند در مواردی که تجربه رابطهای را نشان میدهد مثل اینکه حرارت موجب تبخیر میشود و برودت انجماد میآورد، در واقع یک علیتی وجود دارد و بدون علیت نمیتواند باشد و آن علت واقعی محال است جای خود را به دیگری بدهد. ولی اینکه آن علت همین باشد که ما آن را با حواس خودمان به وسیله تجربه و آزمایش کشف کردهایم مشکوک است. و لذا علوم تجربی روز به روز تغییر میکند، یک قانونش نسخ میشود و قانون دیگری جایگزین قانون قبلی میگردد.

مثلًا یک روز وقتی میدیدند سنگ را که از بالا رها میکنیم به زمین میافتد، میگفتند کشش در خود سنگ وجود دارد که مایل است خود را به مرکز زمین برساند؛ و این حکمی بود که بر اثر تجربیات مکرر، همه بر