١١. صبر به معنای تحمّل شکیبایی و خویشتن‌داری در برابر حکم پروردگار: «فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً» [١]؛ یعنی خدای متعال بعد از نزول قرآن بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، به او امر می‌کند که: پس در برابر حکم پروردگارت شکیبا و خویشتن‌دار باش و از بعضی آنان که (در اجرای احکام قرآن) معصیت کارند یا کافر و روی‌گردانند، اطاعت مکن. ب- تفسیر مفردات آیات صبر با استناد به آیات‌

١. صبر و مجاهدت، دو بال پیروزی‌

الف- صد نفر مؤمن صابر در مقابل دویست نفر و هزار نفر از آنان بر دو هزار نفر غالب و پیروزند: «الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ.» [٢]
ب- اما برای غلبه و پیروزی بر دشمن صبر و مجاهدت ملازم یکدیگرند: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ.» [٣]
ج- پس مؤمنین صابر، برای وصول به هدف در راه خدای تعالی، نه ضعف به خود راه می‌دهند، و نه سرافکنده خواهند بود: «وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکانُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ.» [٤]

٢. تقوا و صبر دو صفت ملازم با محسنین است‌

و آنکه صبر و تقوا را ملکه خود سازد، از کید دشمن در امان است، و اگر دشمن ناگهانی به او حمله کند، با امدادهای پروردگار متعال آن را دفع کرده و بر دشمن پیروز می‌شود:
الف- تقوا و صبر دو صفت ملازم با محسنین است: «قالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هذا أَخِی قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ.» [٥]

[١]. انسان/ ٢٤.
[٢]. انفال/ ٦٦.
[٣]. آل عمران/ ١٤٢.
[٤]. آل عمران/ ١٤٦.
[٥]. یوسف/ ٩٠.