خلاصه آنچه از مطالعه آرا و اقوال عامه به دست مى‌آيد، اين است كه حكم حاكم و وقوف جماعت نزد ايشان، سببيت دارد؛ يعنى حكم حاكم، حكم اللّه‌ را تغيير مى‌دهد. از همين رو، حتى كسانى كه خودشان هلال را رؤيت كرده‌اند نيز حق ترتيب اثر به آن را ندارند، مگر آن زمان كه حاكم بر طبق آن حكم كند، واگر حاكم شهادتشان را نپذيرفت، بر آنها حرام است افطار كنند و اگر هم افطار كردند، بايد قضاى آن روز را بگيرند؛ زيرا به خاطر حكم حاكم، آن روز و لو از ماه شوال باشد، اما حكم ماه رمضان را پيدا خواهد كرد؛ حتى از برخى اقوال آنها سببيت مطلق استفاده شود، به اين معنا كه اصلاً وراى حكم حاكم واقعيتى نيست و هر چه هست، همان حكم حاكم است.

تقريب ادله تقيه

اكنون استدلال به ادله تقيه را با بيان چند نكته تقريب مى‌كنيم :

نكته نخست: از اين كلمات به خوبى به دست آمد كه حكم اول ماه نزد آنها مشخص و تغييرناپذير نيست و چنين نيست كه حكم حاكم فقط تعيين كننده موضوع آن حكم ثابت باشد، بلكه حكم او مُغيّر حكم اللّه‌ و يا مُحدث آن است.

با توجه به اين نكته، اشكال كلام صاحب جواهر و شيخ انصارى (اعلى اللّه‌ مقامهما) روشن مى‌شود كه فرموده‌اند: «اختلاف ما با آنها فقط بر سر تشخيص موضوع است و در حكم اختلافى نداريم، و ادله تقيه، مربوط به موارد اختلاف در حكم است».

شيخ انصارى (رحمه اللّه‌) به جهت اين اشكال، تمسك به ادله تقيه را به

(٤٠) كشاف القناع، بهوتى، ج٢، ص٦٠٩.