دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥٥٣
| ابومطيع بلخی جلد: ٦ شماره مقاله:٢٥٥٣ |
اًبومُطيعِ بَلْخي،حَكَم بن عبدالله(د١٩٩ق/٨١٥م)،فقيه،محدث،قاضي ايراني و از
شاگردان ابوحنيفه،در منابع به سال ولادت و زندگي او اشارهاي نشده،ولي از روايت سن
او به هنگام مرگ،ميتوان تولد او را در حدود ١١٥ق تخمين زد(نكـ:خطيب،٨/٢٢٣).وي از
موالي قريش بود(ابن ابي حاتم،١(٢)/١٢١).در سفرهاي علمي خود،از جمله چندين سفري كه
به بغداد داشته،از ابوحنيفه،سفيان ثوري،مالك بن انس،ابن جريح و بسياري ديگر دانش
آموخته و احمد بن منيع،هشام بن عبيدالله رازي،سلمة بن بشير نيشابوري،علي بن هاشم بن
مرزوق و برخي ديگر از او روايت كردهاند(همانجا؛ابن
حبان،١/٢٥٠؛دارقطني،١٨٢؛خطيب،همانجا).
ابومطيع در موطن خود بلخ مدت ١٦سال به قضا پرداخت و سرانجام در همانجا وفات
يافت(همانجا).به تصريح منابع،وي بر اعتقاد مرجئه بود(نكـ:ابنسعد،٧/٣٤٧؛ابن
حبان،همانجا؛جورقاني،١/٢١)،چنانكه بهشت و دوزخ را مانند ساير مخلوقات فناپذير
غيرابدي ميدانست(عقيلي،١/٢٥٦)و همين گونه عقايد سبب شد كه اصحاب حديث او را مورد
حمله قرار دهند.از جمله كساني چون احمد بن حنبل،يحيي بن معين،بخاري و نسائي او را
تضعيف كردهاند(نكـ:نسائي،٢٥١؛عقيلي،١/٢٥٦-٢٥٧؛ابن عدي،٢/٦٣١)و حتي كساني چون ابن
قيسراني(ص٥٩)و جورقاني(همانجا)او را به«وضع حديث»متهم ساختهاند.ابومطيع همچون
استادش ابوحنيفه در فقه به رأي گرايش داشت(نكـ:خطيب،همانجا).
در پارهاي از منابع وي را گردآورندة كتاب الفقه الاكبر منتسب به ابوحنيفه
دانستهاند(نكـ:ذهبي،١/٢٥٨؛ابن ابي الوفاء،٢/٢٦٥؛حاجي خليفه،٢/١٢٨٧؛براي توضيح
بيشتر،نكـ:هـ د،ابوحنيفه).همچنين كتابي با عنوان الفقه الابسط مشتمل بر پاسخهاي
ابوحنيفه به شاگردش ابومطيع بلخي در قاهره(١٣٦٨ق/١٩٤٩م)به چاپ رسيده كه به احتمالي
ميتواند نسخهاي ناقص از همان الفقه الاكبر باشد(نكـ:GAS,I/٤١٤).
مآخذ:ابن ابي حاتم،عبدالرحمنبن محمد،الجرح و التعديل،حيدر آباد دكن،١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ابن
ابي الوفاء،عبدالقادر بن محمد؟الجواهرالمضيئة،حيدر آباد دكن،١٣٣٢ق؛ابن
حبان،محمد،كتاب المجروحبن،به كوشش محمود ابراهيم زايد،بيروت،١٣٩٦ق؛ابن
سعد،محمد،الطبقاتالكبري،بيروت،دار صادر؛ابن عدي،عبدالله،الكامل في ضعفاء
الرجال،بيزوت،١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ابن قيسراني،محمدبن طاهر،تذكرة
الموضوعات،قاهره،١٤٠١ق/١٩٨١م؛جورقاني،حسين بن ابراهيم،الاباطيل و
المناكير،بنارس،١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛حاجي خليفه،كشف؛خطيب بغدادي،احمد بن علي،تاريخ
بغداد،قاهره،١٣٤٩ق؛دارقطني،علي بن عمر،الضعفاء و المتروكون،به كوشش موفق بن عبدالله
بن عبدالقادر،رياض،١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ذهبي،محمد بن احمد العبر،به كوشش محمد سعيد
زغلول،بيروت،١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛عقيلي،محمد بن عمر،الضعفاء الكبير،به كوشش عبدالمعطي امين
قلعجي،بيروت،١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛نسائي،احمدبن شعيب،«الضعفاء و المتروكون»،المجموع في
الضعفاء و المتروكين،به كوشش عبدالعزيز عزالدين،بيروت،١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛نيز: GAS.
محمد جواد حجتي كرماني