ابوالقاسم علي بن محمد بن حسين بن عمرو، از بزرگان سبزوار در سدة ٥ق/١١م كه به سبب تأسيس مساجد و مدارس علميه شهرت يافته است. از زندگاني وي آگاهي چنداني دردست نيست. تاريخ بيهق مهمترين و كهن‌ترين مأخذي است كه اطلاعاتي از او به دست داده است و نويسندگان و مورخان بعدي، تنها به تكرار نوشتة ابوالحسن بيهقي بسنده كرده‌اند.
به نوشتة بيهقي، ابوالقاسم و پدرش از تربيت‌يافتگان و مريدان علي بن عبداللـه بن احمد نيشابوري، معروف به ابن ابي‌طيب (د ٤٥٨ق/١٠٦٦م) بوده‌اند (ص ٣٢٠؛ قس: ياقوت، ١٣/٢٧٣). او از جانب مادر، از خاندان مشهور آل ميكال (ﻫ م) بود و از اين‌رو خود را ميكالي مي‌خواند و بدان مي‌باليد. وي مانند بيشتر افراد اين خاندان كه از صاحب منصبان عصر غزنوي بودند، از ثروت سرشاري برخوردار بود، ولي بخش بزرگي از ثروتش را صرف تأسيس مدارس و مساجد كرد، از جمله كارهاي او تأسيس ٤ مدرسه در نقاط مختلف سبزوار بود: مدرسة حنفيان كه جد ابوالحسن بيهقي عهده‌دار ادارة آن بود؛ مدرسة شافعيان در محلة نوكوي براي ابوالحسن حناني واعظ؛ مدرسة كراميه در محلة شاد راه براي ابوذر مطوعي و مدرسه‌اي به نام ابن ابي‌طيب در محلة اسفريس، براي «سادات و اتباع ايشان و عدليان و زيديان» كه جز مدرسة كراميان، ٣ مدرسة ديگر تا يك سده بعد، زمان حيات مؤلف تاريخ بيهق، همچنان برپا بوده است (بيهقي، ٣٢٠، ٣٣٥-٣٣٨، ٣٥٥، ٣٨٢؛ ياقوت، همانجا). به سبب تأسيس اين مدارس و احتمالاً گرايشهاي شيعي ابوالقاسم، سلطان محمود غزنوي او را در جمادي‌الاول ٤١٤/اوت ١٠٢٣، به غزنه فراخواند و «با وي عتاب كرد كه چرا يك مذهب را كه معتقد تو است، نصرت نكني و ائمة آن طائفه را مدرسه بنا ننهي؟» و او را به رياكاري متهم ساخت، اما با شفاعت عده‌اي از خطر رهايي يافت (بيهقي، ٣٣٦-٣٣٧).
در ذيحجة ٤٢١/دسامبر ١٠٣٠، هنگامي كه ابونصر منصوربن رامش (د ٤٢٧ق/١٠٣٦م) رياست نيشابور را برعهده داشت، ابوالقاسم را به نيابت خود در سبزوار برگزيد و اهالي سبزوار در نامه‌اي اقدام ابونصر را ستودند (همو، ٣٣٧-٣٣٨).
ابوالقاسم در روزگاري مي‌زيست كه درگيريهاي فرقه‌اي به‌ويژه ميان كراميان و شيعيان ادامه داشت (نك‌: مقدسي، ٣٣٦). بنابراين مي‌توان حدس زد كه تأسيس چنين مدارسي در جهت كاهش درگيريهاي مذهبي بوده است.
مآخذ: بيهقي، علي بن ابي القاسم، تاريخ بيهق، به كوشش قاري سيدكليم‌اللـه حسيني، حيدرآباد دكن، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ مقدسي، محمدبن احمد، احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٠٦م؛ ياقوت، ادبا.
ابوالفضل خطيبي