مجمع المسائل - گلپايگانى، سید محمدرضا - الصفحة ٨ - مقدمه
فقيهى نامدار شده كه خود تشكيل يك كتاب مستقلّ و بزرگ داده و رسالههايى كه بصورت سؤال و جواب در دسترس است غالبا از همين گونه پرسشها صورت گرفته كه در خلال دورانى از فقيهى مورد توجّه در هر عصرى شده و بعدها در دسترس عموم قرار گرفته است و لذا قسمتى از رسالهها و كتب فقهى مختلفى كه داريم بصورت سؤال و جواب است هر چند كه گاهى طرح اين پرسشها و پاسخها از طرف مؤلف و بعنوان روش آسان براى ياد گرفتن بكار رفته و مسبوق به سؤالى از كسى و جائى نيست كه مىتوان از اين نمونه كتابها، كتاب (جواهر الفقه) قاضى ابن برّاج را نام برد و ليكن نوع سؤالها همان مطالبى است كه از بلاد و نواحى از فقها پرسش شده است و در فهرست كتابهاى علماء بزرگ سابق مانند شيخ مفيد و سيّد مرتضى و شيخ طوسى و شيخ صدوق اين نوع كتابها زياد است و مسائل طرابلسيّه و مسائل رسيّه سيّد مرتضى از اين قبيل است. و از جمله كتابهاى صدوق كتاب جوابات مسائل وارده از واسط و جوابات مسائل وارده از قزوين و جوابات مسائل وارده از مصر و جوابات مسائل وارده از بصره و جوابات مسائل وارده از كوفه را نام بردهاند[١].
بارى تعداد عمدهاى از بزرگان، كتابهاى سؤال و جواب داشتهاند و از جمله در اين اعصار اخيره، مرحوم ميرزاى قمّى «كتاب جامع الشّتات» نوشته كه مجموعهاى بزرگ و ارزشمند است و آن مرد بزرگ مسائل زياد و مطالب متنوّعى را كه از ايشان پرسش شده جواب دادهاند.
چنانچه مرحوم سيّد محمد باقر رشتى نيز رساله بزرگى به نام سؤال و جواب دارد.
نيز مرحوم آقاى محمد على كرمانشاهى كتاب سؤال و جوابى دارد كه به نام «مقامع الفضل» نامگذارى فرموده است.
و شيخ اعظم شيخ مرتضى انصارى نيز رساله سؤال و جوابى داشتهاند.
و هم چنين مرحوم حاج ملا محمد اشرفى رساله سؤال و جواب بسيار مفصّلى دارد. و آن را «شعائر الاسلام» ناميده است.
چنانكه فقيه معروف مرحوم آقاى سيّد محمّد كاظم طباطبايى يزدى رساله سؤال و جوابى به عربى به نام «السّؤال و الجواب» نوشتهاند و در پشت آن نوشته شده (السّؤال و الجواب و هو مجموع نبذة ممّا صدر من قلم دعامة الدّين .. السيّد
[١] معجم رجال الحديث ج ١٦ ص ٣٦.