كه بعنوان نتيجه براى توبه اولى خداى تعالى ذكر شده، و معنايش اين است كه: خداوند بر آن سه نفر توبه ترحم كرد، و توفيقشان داد براى اينكه توبه كنند و خدا برايشان توبه ترحم كند، و ايشان را بيامرزد كه او توبه كننده رحيم است.

خواهى گفت اينطور كه شما مى‌گوئيد آيه شريفه دلالت نمى‌كند بر اينكه خدا توبه ايشان را پذيرفته است، و حال آنكه بطور مسلم توبه ايشان را پذيرفته است، و اين گفتار با رواياتى كه مى‌گويند اين آيه به منظور بشارت بر قبول توبه آنان نازل شده مخالفت دارد.

در جواب مى‌گوئيم درست است كه از نظر دليل نقلى يعنى روايات، خداوند توبه آن سه نفر را پذيرفته و ليكن در خود الفاظ آيه چنين دلالتى نيست، بله، از سياق آن اين معنا استفاده مى‌شود، چون همانطور كه گفتيم خداى تعالى اول بطور اجمال فرموده:(لَقَدْ تابَ اللَّهُ)، و اين بيان به اطلاقش، هم توبه به معناى توفيق را شامل مى‌شود و هم توبه به معناى قبول را كه هر دو، توبه خداست و همچنين جمله بعدى كه مى‌فرمايد:(إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).

و مخصوصا با در نظر داشتن حصرى كه در آن است و ناظر به جمله قبلى است كه فرموده بود:(وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ) دلالت بر قبول توبه آنان دارد، زيرا از آن بر مى‌آيد كه به اين منظور توبه كردند كه ملجاى در نزد خدا بدست بياورند، و در آن ملجا و پناه‌گاه از عذاب خدا ايمن شوند، و خداوند هم بسوى توبه هدايتشان كرد، از اين بطور قطع مى‌فهميم كه با اين حال ديگر محال است كه خدا توبه‌شان را قبول نكرده باشد، زيرا او تواب و رحيم است، و خودش فرموده:(إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ)[٧٤٢].

بعضى‌[٧٤٢] گفته‌اند، معناى‌(ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا) اين است كه پس آن گاه خداوند توبه را براى آنان آسان كرد، تا بتوانند توبه كنند و اين حرف بسيار سخيف و غلط است، از آن سخيف‌تر تفسير آن ديگرى‌[٧٤٢] است كه گفته منظور از توبه در جمله ليتوبوا برگشت به حالت قبل از معصيت است . از اين هم سخيف‌تر گفتار عده‌اى ديگر[٧٤٢] است كه گفته‌اند ضمير در ليتوبوا به مؤمنين برمى‌گردد، و معناى آيه اين است كه خدا بر آن سه كس توبه كرد، و مژده توبه بر آنان را بر پيغمبرش نازل نمود تا مؤمنين از گناهان خود توبه كنند، و بدانند كه خدا توبه‌