اين جواب- كه تنها جوابى است كه بيشتر مفسرين بر آن اعتماد كرده‌اند- هر چند بظاهرش جواب روبراهى است، الا اينكه وقتى مى‌تواند ماده اشكال را از بيخ بركند كه تعبير آيه، يخاف المنافقون ان تنزل عليهم سورة و يا نظير آن مى‌بود، كه در اين صورت صحيح بود بگوئيم خوف، با شك و ترديد مى‌سازد نه با يقين.

و ليكن تعبير آيه شريفه يخاف المنافقون نيست، بلكه‌(يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ) است.

مى‌فرمايد منافقين از نزول چنين سوره‌اى حذر داشتند نه ترس، و حذر حالتى است كه با احتراز و پرهيز آميخته است، و چنين حالتى صدق نمى‌كند مگر بر كسى كه دست به وسائلى زده باشد كه خود را از آنچه كه مى‌ترسد حفظ كند، و از شرى كه احتمال مى‌دهد روى بياورد نگه بدارد.

و اگر صرفا شك مى‌داشتند و اثرى از آن خطر احتمالى نديده بودند و دست به وسائلى كه حفظشان كند نزده بودند، ديگر پرهيز و احتراز در حقشان معنا نداشت، پس اينكه قرآن تعبير كرده به اينكه منافقين در حذر و احتراز بودند خود شاهد اين است كه منافقين مى‌ترسيدند اين بار هم مثل دفعات قبلى كه آيات سوره بقره و غير آن نازل شد و رسوايشان كرد آيه ديگرى نازل شود و رسوايشان كند، و بهمين جهت تعبير كرد به حذر نه خوف و شك و ترديد، پس، جواب صحيح و بى اشكال همان جوابى است كه ما داديم.

اما اشكال دوم كه با اينكه منافقين ايمان به خدا و قرآن نداشتند چطور مى‌ترسيدند آيه و يا سوره‌اى در باره‌شان نازل شود؟ بعضى‌ها[١] از اين اشكال چنين جواب داده‌اند كه كلمه على در جمله‌(أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ) به معناى كلمه فى- در است هم چنان كه در آيه‌(وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى‌ مُلْكِ سُلَيْمانَ)[٢] على به معناى فى آمده، و معناى آيه اين است:

منافقين مى‌ترسيدند كه در باره ايشان و در بيان حالشان سوره‌اى نازل شود و از منويات آنها خبر دهد .

و اين جواب اگر جمله‌(تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ) نبود جواب بى عيبى بود- چنانچه توضيحش خواهد آمد-.

[١] تفسير المنار ج ١٠ ص ٥٢٦

[٢] سوره بقره آيه ١٠٢