من از جهتى باید اظهار تاسف بکنم و از جهتى باید اظهار شادمانى. آنکه موجب اظهار تاسف است، این است که طبقات ملت ایران به واسطه فعالیت‌هاى اجانب همچو از هم دور شدند که ما در تمام عمر مواجه با این وجوه کریمه نشدیم و هر کدام، هر صنفى در یک طرف واقع شدند، دانشگاهى در یک طرف بود، روحانى در یک طرف بود، قضات دادگسترى در یک طرف بودند، علماء روحانى در یک طرف بودند و وکلاى دادگسترى همین طور و این دستى بود که از اجانب در این مملکت فعالیت میکرد. کارشناس هاى آنها از سابق الایام مطالعه کردند این ممالک شرق را و زمین‌هاى اینجا را، وجب به وجب رفتند و گردش کردند و چیزهاى مادى که در آن بوده است کشف کردند. روحیات ما و طوائف ما را و آن چیزهائى که ما به آنها متمسکیم اینها را مطالعه کردند و در اثر این مطالعه‌اى که که اینها کردند، یافتند که اگر چنانچه مذهب در بین این مردم باشد و همه تحت یک لوا باشند نمى‌توانند بر اینها غلبه کنند و این خزائن را ببرند و کوشش کردند اینها براى اینکه تضعیف کنند مذاهب را واصل مذهب را بگویند که اینها چیزهائى بودند که قدرتمندها درست کردند، اینها افیون جامعه است، اصل دیانت افیون جامعه است. و این براى این بود که مى‌خواستند که مذهب را در نطر مردم و در نظر روشنفکرها نازل کنند و از دست بدهند اینها اعتصام به مذهب را در صورتى که کسى که به تاریخ انبیاء توجه بکند، مى‌بیند که انبیاء از توده‌ها در آمدند و حمله کردند به قدرتمندها، از بین همین توده‌ها. حضرت موسى یک شبانى بود با یک عصا از همین توده‌ها و بر ضد فرعون قیام کرد و تا آنجا رساند. پیغمبر خودمان که تاریخش نزدیک است و همه آقایان لابد مى‌دانند، این یک شخصى بود که از همین توده‌ها و جمعیت‌ها بود و با همین‌ها بود و از بدو بعثت تا آخر، با قدرتمندها و باغدارها و مکنت دارها سرمایه دارها همیشه در جدال بود. پیغمبرها از این توده‌ها بودند و قدرتمندها را مى‌ترساندند، نه از قدرتمندها بودند براى اینکه توده‌ها را چه بکنند. این یک مطلبى است که واضح است لکن دست تبلیغات اجانب خیلى قوى است.