در دوران گذشته ، يكى از راه هاى فراگيرى حديث و حفظ و نشر آن ، اجازه محدّثان و راويان بوده است . در اين طريق ، فرد اجازه گرفته ، مجاز مى شد روايت هاى اجازه دهنده را ـ خواه مكتوب و خواه مسموع ـ براى ديگران گزارش كند . اجازه ، پيش از دوره تدوين هاى رسمى حديث ، در حراست و سلامت احاديث ، سهم بسيار داشت و پس از آن نيز در انتساب كتب و نوشته ها مؤثر بود ، چنان كه گنجينه اى از اطّلاعات حديثى به شمار مى رود . [١] در اجازات حديثى ، زنان نيز مانند مردان سهم داشته اند ؛ گرچه سهم آنان بدان پايه و اندازه نبوده است . البته اين مطلب نيازمند تحليل هاى اجتماعى و فرهنگى است . اينك به گزارش اجمالى اجازه نامه هاى زنان ، نزد شيعيان و اهل سنّت مى پردازيم . در اين گزارش ، نظر بر آن است كه زنانى كه اجازه دريافت كرده اند و يا به ديگران اجازه نقل حديث داده اند معرفى شوند و اگر متن اجازه نامه ها موجود باشد ، نقل گردد . در معرفى زنان صاحب اجازه ، ترتيب زمانى را ملاك قرار داده و نوشته را در دو بخش شيعه و اهل سنّت سامان داده ايم .

يك . اجازات زنان شيعى

نگارنده ، پيش از قرن پنجم ، به موردى دست نيافته است : [٢]

[١] ر . ك : ميراث حديث شيعه ، دفتر سوم ، ص ٧ ـ ٩ .[٢] يادآورى مى شود ، گردآورى و تحليل اجازه نامه هاى زنان ، تاكنون مورد توجّه پژوهشگران قرار نگرفته و آنچه نگارنده به صورت خاص در اين زمينه ديده ، از اين قرار است : الف . اعلام النساء المؤمنات ، محمّد الحسون ـ امّ على مشكور ، ص ٧٠١ . ب . بانوى مجتهد ايرانى ، ناصر باقرى بيدهندى ، ص ١٠١ ـ ١١٦ . ج . علوم الحديث ، ش ٤ ، ص ٣١١ ـ ٣٥٧ «الإجازة الشاملة للسيّدة الفاضلة» . د . المرأة المسلمة و اجازة الحديث عند الفريقين ، امّ على مشكور ، هفتمين كنفرانس بين المللى وحدت اسلامى ، ١٣٧٣ ، ٢٢ ص .