ايمان و آثار سازنده آن - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٦٩ - آيا اين برهان غير از برهان نظم است؟

نيروى وسييع و محيطى باشد كه به تمام جانداران احاطه كامل دارد و رهبرى او نسبت به همه يكسان است و اين نيروى عظيم جز «خدا» و يا ساير قدرت هاى غيبى كه تدبير جهان آفرينش برعهده آنها گذارده شده است چيز ديگرى نيست.

***

در پايان از تذكر نكته اى ناگزيريم و آن اين كه: خواه بازگشت اين برهان به برهان نظم باشد و كارهاى شگفت آور جانداران را معلول نظم مادى و تشكيلات داخلى و «ارگانيزم» وجود آنها بدانيم، و يا اين كه گوييم نيروى مرموزى همه آنها را در اين ابتكارات و ابداعات رهبرى مى كند تأثيرى در هدف ما (اثبات صانع) ندارد، در هر حال بررسى اوضاع جانداران يكى از طرق خداشناسى است و در قرآن مجيد علاوه بر آيات ياد شده روى آن تكيه شده است آنجا كه مى فرمايد:

(الَّذِى خَلَقَ فَسَوّى)*وَالّذِى قَدَّرَ فَهَدى).[١]

«خدايى كه آفريد سپس به تكميل آن پرداخت، خداى كه پس از اندازه گيرى هر موجودى آن را به زندگى و تكامل هدايت نمود».

امير مؤمنان(عليه السلام)در نهج البلاغه [٢] در بيان آفرينش مورچه روى اين برهان تكيه كرده است.