ايمان و آثار سازنده آن - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٠٢ - پاسخ
مصنوعات بشرى را كراراً تجربه كرده ايم كه بدون دخالت علم وقدرت و محاسبه و اندازه گيرى، به وجود نمى آيند وهيچ گاه بشر نديده است كه آهن پاره هايى ـيك مرتبه يا به تدريج ـ حركت كنند وخطوط منظم راه آهن يا قطارى را تشكيل دهند. از اين جهت وجود مصنوع منظم بشرى، گواه بر وجود علم وانديشه است، ولى در مورد پديده هاى طبيعى، چنين تجربه اى صورت نگرفته است وجهانى كه ما در آن زندگى مى كنيم، نخستين جهانى است كه با آن روبرو شده ايم، در اين صورت چگونه مى توانيم حكم مصنوعات بشرى را بر پديده هاى طبيعى جارى سازيم؟
اين مقايسه در صورتى درست مى باشد كه جهان هايى به همين شكل ووضع و نظام از موجود دانا و توانا صادر شده باشد، آنگاه پس از ديدن نظاير جهان هاى تجربه شده، يقين كنيم كه اين جهان نيز مانند آن جهان ها علّتى دانا و توانا دارد; در صورتى كه چنين تجربه اى در ميان مصنوعات انسانى، مانند كشتيها وخانه ها انجام گرفته، ولى درباره جهان چنين تجربه اى انجام نگرفته است و جهان نسبت به ما نخستين مصنوع طبيعى است كه در برابر آن قرار گرفته ايم وپيش از آن نظيرى براى آن نديده ايم.
پاسخ
يك چنين تقرير از برهان نظم، يك تقرير سطحى است كه مورد