ايمان و آثار سازنده آن - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٩٦ - خاصيت ذاتى ماده قادر بر تفسير نظم هدفدار وآينده نگر نيست

بهار نارنج و... موجود است و هر يك از اين اشياى مادى، براى خود اثر طبيعى دارند، اگر كسى بپرسد چرا فلفل، تند و شكر، شيرين ، و عرق بهار نارنج، معطر است؟ پاسخ آن اين است كه اينها خواص ذاتى اين پديده ها به شمار مى روند، ولى اگر در جهان علاوه بر ذات اشياء و خواص فردى، نوعى تركيب و تنظيم، نوعى ارتباط دقيق، نوعى پيوند و انسجام، ميان اشياء ديده شود وخواص مختلف آنها آن چنان هماهنگ و تلفيق گردند كه از مجموع، هدف و منظور خاصى به وجود آيد، هرگز در اين صورت نمى توان اين هم آهنگى و انسجام را از طريق خواص اجزاى ماده توجيه كرد، زيرا نظريه «خاصيّت ذاتى» اثر تك تك اجزاء را ايجاب مى كند، نه انسجام و هماهنگى و نه تأمين هدف معينى را ، در حالى كه ما در جهان علاوه بر آثار ذاتى ماده، يك نوع هماهنگى و انسجام و اين كه از هر جزيى به اندازه لازم وحساب شده در پديده ها وجود دارد، احساس و لمس مى كنيم كه هرگز نمى توان آن را با نظريه خاصيت ذاتى توجيه كرد، بلكه بايد آن را از طريق ديگر توجيه كنيم و بگوييم هماهنگى ميان آثار مختلف ماده، معلول فاعلى است كه با شناخت خواص ماده و تلفيق آنها با محاسبه خاص، به هدف و منظور خود تحقّق بخشيده است. از اين جهت بايد انسجام و هماهنگى و هدف گرايى را از اين راه توجيه كرد، نه از طريق خواص ذاتى ماده.