معارف قرآن(ج2) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٩١

شايسته نيست كه بندگان او، غير او را به ربوبيت بپذيرند و در قبال غير او اظهار بندگى كنند، از اين روست كه پيام‌رسانان او حق نداشته‌اند بندگان را به پرستش غير او بخوانند:
«وَ لا يَأْمُرَكُمْ انْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيّينَ ارْباباً ايَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ» «١» (هيچ پيامبرى حق ندارد امر كند) كه ملائكه و پيامبران را به ربوبيت بپذيريد، آيا شما را به كفر امر مى‌كند؟! بنابراين امر به سجده بر آدم عليه السلام به‌معناى امر به اظهار عبوديت و بندگى ملائكه و ربوبيت آدم عليه السلام نبوده است چون چنين اظهار عبوديتى نه در مقابل غير خدا صحيح و جايز است و نه خداوند مستقيم يا غير مستقيم به چنين كارى فرمان مى‌دهد بلكه به‌معناى امر به اظهار خضوع و تسليم در برابر كرامت، فضيلت و شايستگى آدم عليه السلام بوده است و سجده ملائكه نيز نسبت به آدم فقط اظهار و اعتراف به اين معنا نسبت به آن بزرگوار بود.
از اينكه خداوند به ملائكه امر كرد كه براى آدم سجده كنيد، معلوم مى‌شودكه سجده عملى نيست كه صرفاً و ذاتاً عبادت باشد بلكه مى‌تواند به‌عنوان عبادت باشد و يا به‌عنوان اعتراف به كرامت يا به عناوين ديگر و سجده‌كردن به نيت اظهار بندگى براى غير خداوند حرام است اما به‌عنوان اعتراف به كرامت و غير آن حرام نمى‌باشد همچنان‌كه يعقوب و فرزندانش در مقابل يوسف به‌عنوان اعتراف به كرامت و فضيلت او، سجده كردند.
البته با توجه به اينكه سجده در بين اعمال ديگر بيشترين ظهور را در عبادت و اظهار بندگى دارد، ذوق دينى حكم مى‌كند كه جز موارد خاصى كه خداوند دستور داده حتى براى اعتراف به كرامت نيز در مقابل اولياى خدا سجده نكنيم و به خاك نيفتيم. اين كار ممكن است پيامدهاى بد ديگرى نيز داشته باشد؛ مثلًا افراد عامى و كم اطلاع نتوانند معناى صحيح اين عمل را درك كنند و كم‌كم منحرف شده و به غلو بيفتند و يا دشمنان، اين عمل را بهانه كرده و از آن عليه اسلام و شيعه چماق تكفير بسازند.
از طرف ديگر سجده ملائكه براى آدم علاوه بر اظهار خضوع نسبت به آدم و اعتراف به كرامت و فضيلت او، عبادت و اظهار اطاعت محض از آمر يعنى خداوند هم بود