ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ١٤ - حاملان گنيجنه علم ربانى

حاملان گنيجنه علم ربانى‌

محمدعلى امير معزى‌

ترجمه عليرضا رضايت‌

اشاره:

اماميه را از آن جهت به اين نام خوانده‌اند كه وجود «امام» در آن، ركنى اساسى و محورى است. امام در اين آيين، صرفاً نقش يك پيشوا را ندارد بلكه حامل امانت نبى است و ذخيره علم ربّانى را در سينه دارد. اوصافى كه در متون روايى شيعى در حقّ امامان به كار رفته، مؤيد اين نكته است. با اين حال تصوير شيعيان از مقام و مرتبت ائمه تشيع، همواره بر يك منوال و منهج نبوده است و در خلال تاريخ طولانى شيعه، اطوار و جلوه‌هاى گوناگونى يافته است. آنچه از پى مى‌آيد ترجمه مقاله‌اى از كتاب امامت در انديشه شيعه نخستين به زبان انگليسى است كه با اتّكا به متون روايى معتبر، تصوّر شيعه نخستين از امام را روايت مى‌كند.

تا آنجا كه مى‌دانيم، تاكنون هيچ رساله‌اى عميقاً به موضوع «علم در اماميه نخستين» نپرداخته است. علّت اين امر، تمايل به معنا كردن علم براساس مكتب اهل سنت متقدّم يا شيعه «عقل‌گرا» ى متأخّر يعنى علم به قرآن و حديث بوده است. امّا اين طرز تلقى به هيچ روى مطابق با ديدگاه منابع حديثى متقدّم و برداشت امامان از علم نيست. در منابع حديثى متقدّم امامان، علم از جايگاه بنيادينى برخوردار است. اين نظريه، فوق‌العاده پيچيده و داراى سطوح و ويژگى‌هاى متعدد و مختلفى است.

«العالم»، يكى از عام‌ترين اسامى براى امام است و به شاگردان او نيز «متعلّم» مى‌گويند. هدف «علم»، فهم معناى باطنى يا ژرف هر چيزى است؛ هم عام و هم خاص. در اماميه متقدّم، علم قطعاً به علوم دينى اطلاق مى‌شود و البته به طور خاص بخش باطنى اين علوم و ساير علوم سرّى. به همين علّت است كه علم، عمدتاً يك معناى ازلى و احتمالًا حتّى معنايى رازآلود در كلام امامان دارد. در يك كلام، اين معنا از اختصاصات اعتقادى اين نظريه است.