چرا امام زمان (ع) چاره اى جز غيبت ندارند؟ غيبت را چه كسى بر امام (ع) تحميل كرده است؟ اين حتميت غيبت براى چيست؟ مسلما نمى توان گفت كه خداوند وسيله اى جز غيبت براى امتحان شيعيان نداشته است؛ چرا كه هر واقعه اى مى تواند وسيله اى براى آزمايش بندگان باشد. اما اين ناگزيرى از غيبت نيز نمى تواند از جانب شخص امام (ع) باشد؛ چرا كه در اين صورت بايد قصورى و تقصيرى را در شخص امام زمان (ع) فرض كرد و چنين فرضى با معصوم بودن امام (ع) ناسازگار است. پس بايد بگوييم كه انسانها و مردم غيبت را بر امام زمان (ع) تحميل كرده اند. يعنى خداوند متعال اراده كرده است كه انسان را با گذر از ميدان انتخاب و اختيار، به تكامل برساند و اين ميدان نبرد به قدرى خطير و وسيع مى باشد كه شامل تحميل غيبت بر امام (ع) و حتى شامل تحقق و تعجيل ظهور نيز مى شود.

در حديث فوق، غيبت، وسيله اى براى آزمايش مؤمنين شمرده شده است. اما تنها غيبت امام (ع) وسيله آزمايش شيعيان نيست، بلكه ظهور حضرت (ع) نيز آزمايشى بزرگ براى شيعيان مى باشد. توضيح اينكه اغلب افراد گمان مى كنند كه خداوند متعال فقط با ناملايمات و شرور و گرفتاريها انسان را آزمايش مى كند ولى با بررسى آيات و روايات مى فهميم كه انسان با نعمتها و حسنات و لذات نيز آزمايش مى شود. لذا هنگامى كه حضرت سليمان (ع) با يك چشم برهم زدن تاج و تخت ملكه سبا را نزد خويش حاضر ديد و به عظمت قدرتى كه خداوند به او عطا كرده است آگاه شد، فرمود:

اين از فضل پروردگار من است تا مرا آزمايش كند كه آيا شكر او را به جا مى آورم يا كفران مى كنم.[٢]

و نيز خداوند متعال در قرآن كريم مى فرمايد:

وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً[٣]

شما را به بديها و خوبيها آزمايش مى كنيم.

بنابراين همانطور كه مصيبت فراق امام زمان (ع) براى ما آزمايشى بزرگ است حضور و ظهور حضرت (ع) نيز آزمايش عظيمى براى ماست. يعنى در غيبت امام (ع) با صبر بر اين مصيبت و تثبيت ايمانمان و تبليغ تشيع و زمينه سازى براى ظهور آزمايش مى شويم، همانطور كه در حضور آن حضرت (ع) با جهاد در ركاب ايشان و حمايت از حكومت امام (ع) آزمايش خواهيم شد. نتيجه اينكه غيبت امام زمان، همانطور كه در حديث به آن اشاره شده است، گرچه وسيله اى براى آزمايش شيعيان است، ولى علّت براى غيبت نمى تواند باشد. شيخ طوسى در نقد اين علت مى فرمايد:

علت صدور اخبارى كه درباره امتحان شيعه هنگام غيبت حضرت (ع) وارد شده است اطلاع دادن از دشواريها و سختيهايى است كه اتفاق مى افتد، نه اينكه خداوند متعال، امام (ع) را غايب نموده است كه اين مشكلات پيش آيد (تا بندگان آزمايش شوند) چگونه خداوند اراده چنين كارى را مى كند در حالى كه [در غيبت امام (ع)] مؤمنين از طرف ظالمان، مورد ستم قرار مى گيرند و اگر خداوند چنين اراده اى كند، گناه و معصيت خدا محسوب مى شود، پس خداوند متعال چنين اراده اى را نمى كند بلكه سبب غيبت همان خوف و ترس است.[٤]

پى نوشتها:

[١]. المعجم الوسيط، چاپ نشر فرهنگ اسلامى، ص ٥٧٨.

[٢]. شيخ صدوق، كمال الدين، ج ٢، ص ٤٨١.

[٣]. شيخ طوسى، الغيبه، ص ٣٣٢.

[٤]. شيخ صدوق، كمال الدين، ج ٢، ص ٣٤٥.

[٥]. سوره بقره (٢)، آيه ١٩٥.

[٦]. شيخ صدوق، كمال الدين، ج ١٠، ص ٣.

[٧]. براى توضيح بيشتر ر. ك: همان.

[٨]. شيخ صدوق، كمال الدين، ج ١، ص ١٢.

[٩]. ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، قاهره، داراحياء الكتب العربيه، ج ١٨، حكمت ١٤٣، ص ٣٤٧.

[١٠]. ر. ك: على بن حسين المسعودى، اثبات الوصيه (چاپ سنگى)، ص ٢٦٣؛ شيخ عباس قمى، منتهى الامال، ج ٢، ص ٥٦٥.

[١١]. ر. ك: شيخ حر عاملى، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، ج ١٦، ص ٢٤٧- ٢٣٧.

[١٢]. همان، ج ١٦، ص ٢٤٠، حديث ٢.

[١٣]. ر. ك: القواعد الفقهيه، ج ١، ص ٥٠.

[١٤]. السيد حسن الشيرازى، كلمة الإمام المهدى، ص ١٥٠، چاپ سوم، موسسه الوفاء، بيروت.

[١٥]. شيخ صدوق، كمال الدين، ج ١، ص ١٤٥.

[١٦]. شيخ طوسى، الغيبه، ص ٣٢٣.

[١٧]. شيخ مفيد، الرساله الأولى فى الغيبة، ص ١٤، تحقيق علاء آل جعفر، چاپ دوم.

[١٨]. شيخ طوسى، الغيبه، ص ٣٢٩.

[١٩]. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٥٢، ص ١١٣.

[٢٠]. سوره نمل (٢٧)، آيه ٤٠.

[٢١]. سوره انبيا (٢١)، آيه ٣٥.

[٢٢]. شيخ طوسى، الغيبه، ص ٣٣٤.