قومى ديگر برگردانند، و سنت خدا نه تبديل مى پذيرد و نه تحويل؛ براى اينكه خداى تعالى برصراط مستقيم است، حكم او نه تبعيض دارد و نه استثنا. همچنان كه خداى تعالى مشركان مورد نظر آيه را در جنگ بدربه عذاب خود گرفت و همگى را كشت.[١]

٢- ٤. آيات ٢٢ و ٢٣ سوره فتح: خداوند در اين آيات به مؤمنان بشارت مى دهدكه كافران توان رويارويى با شما را ندارند و اگر به جنگ با شما هم برخيزند، براساس سنت الهى بى يار و ياور شده و از پا در خواهند آمد[٢]:

وَ لَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً\* سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا.

و اگر كسانى كه كافر شدند، به جنگ با شما برخيزند، قطعا پشت خواهند كرد، و ديگر يار و ياورى نخواهند يافت، سنت الهى از پيش همين بوده، و در سنت الهى هرگز تغييرى نخواهى يافت.

٣. دعوت به مطالعه سنت هاى الهى‌

قرآن كريم همه مردم را به مطالعه سنت ها و قوانين الهى كه بر امت هاى پيشين جارى شده فراخوانده و از آنها خواسته است كه براى بررسى آنچه برگذشتگان رفته است نسبت به سرانجام رفتار خود بينديشند و از سرنوشت تكذيب كنندگان و كفرپيشگان عبرت گيرند.

برخى از آياتى كه انسان ها را دعوت به مطالعه و شناخت سرنوشت امت هاى پيشين وچگونگى جريان سنت هاى الهى در ميان آنها نموده اند، به شرح زير است:

٣- ١. آيه ١٣٧ سوره آل عمران: در اين آيه خداوند همه را به سير و سياحت در زمين به منظور آگاهى از سرانجام تكذيب كنندگان و آنچه بر آنها رفته است، فراخوانده، مى فرمايد:

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ.

قطعا پيش از شما سنت هايى [بوده و] سپرى شده است. پس، در زمين بگرديد و بنگريد كه فرجام تكذيب كنندگان چگونه بوده است؟

مؤلف تفسير الميزان، در تفسير اين آيه مى نويسند:

كلمه «سنن» جمع سنت است، كه به معناى طريقت و روشى است كه بايد در مجتمع سير شود، و اين كه امر فرموده در زمين سير كنند براى اين است كه از سرگذشت امت هاى گذشته عبرت بگيرند و سرانجام پادشاهان و فراعنه طاغى را ببينند كه چگونه قصرهاى رفيعشان به دردشان نخورد، و ذخيره هاى موزه سلطنتى شان و تخت مزين به جواهرشان و لشكر و هوادارانشان سودى به آنان نبخشيد، و خداى تعالى همه را از بين برد، و چيزى به جز سرگذشتى كه مايه عبرت باشد از آنان باقى نماند، ولى فرو رفتگان در غفلت كجا؟ و عبرت كجا؟[٣]

٣- ٢. آيات ١٠ و ١١ سوره محمد (ص): در اين آيه نيز سخن از لزوم سير و سفر در زمين براى آگاهى از عاقبت كفرپيشگان است:

أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لِلْكافِرِينَ أَمْثالُها\* ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى‌ لَهُمْ.

مگر در زمين نگشته اند، تا ببينند فرجام كسانى كه پيش از آنها بودند به كجا انجاميده است؟ خدا زير و زبرشان كرد و كافران را نظاير [همين كيفرها در پيش‌] است؛ چرا كه خدا سرپرست كسانى است كه ايمان آورده اند، ولى كافران را سرپرست [و ياورى‌] نيست.

بنابراين انسان بايد همانطور كه قوانين حاكم بر جهان طبيعت را مورد مطالعه قرار مى دهد تا به رمز و راز تغيير و تحولات آن پى برد و از آن در جهت منافع دنيوى خود استفاده كند، قوانين حاكم بر جوامع انسانى را نيز مورد مطالعه قرار دهد تا علل و عوامل تغييرات اجتماعى را بشناسد و از آنها در مسير سعادت اخروى خود بهره بردارى كند.

٤. برخى از سنت هاى الهى حاكم بر جوامع انسانى‌

قرآن كريم در خلال بررسى سرگذشت امت هاى پيشين و بيان فراز و فرودهايى كه در اين امت ها رخ داده، به تحليل رمز و راز اين فراز و فرودها و تبيين سنت ها و مقررات حاكم بر تغييرات اجتماعى پرداخته است. گفتنى است كه برخى از اين سنت ها و قوانين، ناظر به تغيير و تحولات منفى جوامع؛ يعنى زوال و نابودى تمدن ها، تباهى و اضمحلال جوامع و سقوط قدرت هاى حاكم، هستندوبرخى ديگرناظربه تغييروتحولات مثبت؛ يعنى پيروزى محرومان ومستضعفان، رشدوتوسعه جوامع و به قدرت رسيدن صالحان. در اينجا به اختصار هر يك از اين سنت ها را مورد بررسى قرار مى دهيم.

٤- ١. ظلم و بيدادگرى عامل نابودى تمدن ها

اقوام، ملل و تمدن هاى گوناگونى در طول تاريخ قد برافراشتند، توسعه يافتند و به اقتدار رسيدند، اما بسيارى از اين اقوام، ملل و تمدن ها پس از مدتى در سراشيبى سقوط قرار گرفتند و رفته رفته شكوه و جلال گذشته خود را از دست دادند و در موارد فراوانى همه به طور كلى از صحنه روزگار پاك شدند. حال اين پرسش مطرح است كه: چرا اين تمدن ها، با همه شكوه و جلال و همه قدرت و عظمتى كه داشتند، يكباره نابود شدند و گاه حتى اثرى هم از آنها باقى نمانده است؟ قرآن كريم در پاسخ به اين پرسش، ظلم و بيدادگرى را