اشاره: يكى از مهمترين موضوعاتى كه به هنگام بحث از انقلاب جهانى امام عصر (عج) مطرح مى شود اين است كه آن حضرت چگونه و با چه نيرويى در برابر نظام استكبارى حاكم بر جهان مى ايستد و همه تمدن هاى قدرتمند، اما فاسد، را به زانو در مى آورد؟ آيا ايشان با قدرت نظامى و با بهره گيرى از تسليحات و تجهيزات پيشرفته و قدرتمند خود موفق به فروپاشى اين تمدن ها مى شود، يا علل و عوامل ديگرى در كار است؟ ترديدى نيست كه حضرت مهدى (ع) با امدادهاى غيبى همراهى مى شود و همه قواى طبيعى و ماوراى طبيعى در خدمت ايشان است؛ اما به نظر مى رسد رمز اصلى پيروزى ايشان بر همه قدرت هاى شيطانى حاكم بر جهان، حركت ايشان در مسير سنت هاى الهى حاكم بر هستى و هماهنگى اين سنت ها با قيام رهايى بخش آن حضرت است. براى روشنتر شدن اين موضوع لازم است كه به بررسى سنت هاى الهى حاكم بر عالم تكوين و تشريع بپردازيم.

جهان آفرينش كه بر پايه نظام احسن شكل گرفته، بر سنت ها و قانونمندى هاى ثابت و تغيير ناپذير استوار است. اين قانونمندى ها بر كليه فعل و انفعال ها و تغيير و تحول هايى كه در جهان طبيعت رخ مى دهد، اعم از تغييرات و فرايندهاى شيميايى، فيزيكى، زيست محيطى، نجومى و ...، حاكم بوده و هيچ رويداد طبيعى خارج از چارچوب آنها واقع نمى شود. از همين روست كه بشر در پى اين برآمده كه با ايجاد شاخه هاى مختلف علوم طبيعى، قانونمندى ها و نظام هاى حاكم بر جهان طبيعت را كشف و شناسايى كند، تا با شناخت اين قانونمندى ها و نظام ها بتواند كليه تغيير و تحولات عالم ماده را در اختيار خود گيرد و وقوع برخى از آنها را پيش بينى، از وقوع برخى از آنها جلوگيرى و يا وقوع برخى از آنها را تسريع كند و در يك كلمه آنها را در جهت منافع خود مهار نمايد.

همچنانكه تغيير و تحولات عالم طبيعت براساس قانونمندى هاى ثابت و تغييرناپذير صورت مى گيرد، تغيير و تحولات اجتماعى نيز قانونمندى هاى خاص خود دارد و كليه فراز و فرودهايى كه در جوامع بشرى رخ مى دهد بر اساس همين قانونمندى هاست.

استادشهيد مرتضى مطهرى در همين زمينه مى نويسد:

قرآن كريم اين گمان را كه اراده اى گزافكار و مشيتى بى قاعده و بى حساب سرنوشت هاى تاريخى را دگرگون مى سازد به شدت نفى مى كند و تصريح مى نمايد كه قاعده اى ثابت و تغييرناپذير بر سرنوشت هاى اقوام حاكم است.[١]

قرآن كريم از قانونمندى هاى حاكم بر تغييرات اجتماعى، به عنوان «سنت خدا» تعبير كرده و در موارد متعددى ضمن تاكيد بر تغيير ناپذيرى سنت هاى الهى به برخى از اين سنت ها اشاره كرده است. در اينجا براى آشنايى بيشتر با سنت هاى الهى حاكم بر جوامع بشرى، ابتدا اصل تغيير ناپذيرى سنت هاى خدا را از ديدگاه قرآن مورد بررسى قرار داده و آنگاه به برخى از اين سنت ها اشاره مى كنيم؛ اما پيش از آن، مرورى اجمالى خواهيم داشت به معناى لغوى سنت:

١. معناى لغوى سنت‌

«سنت» در لغت به معناى راه و روش، خوى، عادت، طبيعت و سرشت آمده و در تركيب هاى مختلف معانى ديگرى نيز از آن اراده شده است.[٢]

راغب اصفهانى در معناى سنت مى نويسد:

سنت پيامبر؛ يعنى راه و روشى كه او برگزيده است. و سنت خداى تعالى به راه و روش حكمت او و راه و روش طاعت او اطلاق مى شود.[٣]

ابن منظور نيز سنت را اين گونه معنا مى كند:

سنت به معناى صورت و آن قسمت از چهره است كه به تو رو مى كند ... سنت خدا؛ يعنى احكام و امر و نهى او ... و سنت به معناى سيره و روش [نيز آمده است‌] خواه پسنديده باشد و خواه ناپسند ... در حديث كلمه سنت و مشتقات آن فراوان تكرار شده و معناى اصلى آن راه و روش و سيره است.[٤]

فيومى نيز سنت را به راه و روش و سيره معنا كرده است.[٥] بيشتر مفسران نيز همين معنا را براى سنت برگزيده اند.[٦]

علامه طباطبايى معناى سنت را اينچنين بيان مى كند:

كلمه «سنت» به معناى طريقه معمول و رايج است كه به طبع خود غالبا يا دائما جارى باشد.[٧]

٢. اصل تغيير ناپذيرى سنت هاى الهى‌

قرآن كريم تاكيد فراوانى بر تغيير ناپذيرى سنت هاى الهى داشته و در آيات متعددى ضمن اشاره به برخى از رويدادهايى كه در امت ها و اقوام گذشته و يا در زمان پيامبر اكرم (ص) رخ داده آنها را از مصاديق‌