در اصطلاح اهل كلام، پيامبر به انسانى مى‌گويند كه بدون واسطه بشرى از خدا خبر دهد[٢]. با توجّه به اينكه اين تعريف، شامل امام معصوم نيز مى‌شود، به دليل آنكه امام معصوم نيز به واسطه الهام از خدا خبر مى‌دهد، بهتر است پيامبر اين‌گونه تعريف شود: انسان كاملى كه از خداى متعال با وحى خبر دهد.[٣] منظور از پيامبر در اين نوشته، معناى اصطلاحى عامّ آن است. گفتنى است، براساس ادلّه نقلى، همه پيامبران به طور مستقيم وحى دريافت مى‌كردند[٤].

٢. تعريف امام‌

امامت در لغت به معناى پيشوايى كردن است‌[٥] و هركسى كه متصدّى رهبرى گروهى شود، «امام» ناميده مى‌شود، خواه در راه حق باشد يا در راه باطل، چنان‌كه در آيه ١٢ سوره «توبه» واژه «ائمه الكفر» را درباره كافران به كار برده است. «امامت» در اصطلاح اهل كلام عبارت است از: رياست همگانى و فراگير بر جامعه اسلامى در همه امور دنيوى و اخروى‌[٦].

بنابراين، «امام» شخصى است كه در امور دينى و دنيوى رياست عامّه دارد و اين رياست به جانشينى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم است.

برخى از بزرگان گفته‌اند: اين تعريف بخشى از شئون امامت را بيان مى‌كند و به عبارت ديگر، اين تعريف از روى مماشات با اهل سنّت و ناظر به تعاريف آنهاست كه امامت را در حدّ رياست تلقّى مى‌كنند؛ وگرنه از ديدگاه شيعه، اين تعريف تنها بخشى از مقامات امامت را ذكر مى‌كند[٧]. دليل اين نقد روشن است. براساس روايات فراوان كه بخشى از آنها در اين مقاله ذكر مى‌شود، يكى از شئون امامت رياست فراگير بر امور دنيوى و اخروى است. امام شئون ديگرى نيز دارد كه در تعريف ياد شده منعكس نشده است، مانند خلافت الهى، وساطت ميان مخلوقات و خداى متعال، عالم به علم الهى و ...

٣. تفاوت پيامبر و امام‌

پس از بيان ويژگى‌هاى پيامبر براى امام از نظر روايات امام رضا عليه السلام، اين سؤال پيش مى‌آيد كه آيا ميان پيامبر و امام تفاوتى وجود دارد؟ حسن بن عبّاس معروفى از امام رضا عليه السلام پرسيد كه ميان «رسول» و «نبى» و «امام» چه فرقى وجود دارد؟ امام رضا عليه السلام اين‌گونه جواب دادند: «فرق ميان «رسول» و «نبى» و «امام» اين است كه «رسول» كسى است كه جبرئيل بر او نازل شود و او را ببيند و سخنش را هم بشنود و بدو وحى فرود آورد و بسا باشد كه در خواب بيند؛ مانند خواب ابراهيم عليه السلام. «نبى» بسا سخن را بشنود [و جبرئيل را نبيند] و بسا شخص را بيند و چيزى نشود، «امّا» كسى است كه سخن فرشته را بشنود شخص [او] را نبيند[٨].

اين روايت تفاوت «نبى» و «رسول» و «امام» را از لحاظ ارتباط با خداوند متعال بيان مى‌كند. بنابراين، بر اساس اين حديث، «امام» نيز با واسطه فرشته با خداى متعال ارتباط دارد، با اين تفاوت كه او را نمى‌بيند و سخن او را مى‌شنود. البتّه با توجّه به دلايل قطعى ختم نبوّت، ارتباط امام با فرشته از نوع ارتباط رسالى نيست؛ بلكه تنها براى تلقّى علوم از فرشته است.

تأكيد بر اين نكته ضرورت دارد كه بر اساس آيات و روايات فراوان، وحى رسالى تنها با واسطه پيامبران است و پيامبران، حاملان وحى هستند و با توجّه به اينكه نبوّت با رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم پايان يافته و پس از ايشان پيامبر ديگرى نمى‌آيد، امامان عليه السلام شريعت تازه‌اى نمى‌آورند و وحى و شريعت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم را حفظ و تبليغ مى‌كنند. بنابراين، حديث ياد شده درصدد بيان همه تفاوت‌هاى پيامبر و امام نيست و تنها تفاوت آنها از جهت ارتباط با خدا از راه فرشته بيان مى‌كند. از اين‌رو، روايت با ادلّه‌اى كه تفاوت‌هاى ديگرى براى پيامبر و امام نقل كند، منافات ندارد.

٤. برترى امام بر پيامبر

با توجّه به وجود بيشتر صفات پيامبر در امام، پرسش ديگرى مطرح مى‌شود و آن، اين است كه آيا يكى از پيامبر و امام بر ديگرى برترى دارد يا نه؟ از برخى روايات استفاده مى‌شود كه مقام امام از مقام پيامبر بالاتر است. امام رضا عليه السلام در حديث معروف امام مى‌فرمايند:

«به راستى امامت [مقامى است‌] كه خداوند متعال آن را بعد از مقام نبوّت و خلّت (خليل‌اللهى) در مرحله سوم به ابراهيم خليل اختصاص‌