ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٤ - ٣ شاخصه هاى دوران جاهلى
در اين آيه، وجود كينه و دشمنى، اختلاف و پراكندگى و رواج فساد و تباهى كه مردم را به سوى پرتگاه آتش مىكشاند،[١] از مهمترين ويژگىهاى دوران پيش از اسلام بيان شده است.
علّامه طباطبايى در ذيل آيه ياد شده مىنويسد:
اجتماعى كه اساسش بر پايه اختلاف و عقايد متشتّت نهاده شود، به ناچار، ميلهاى نفسانى و زورگويىهاى فردى، در آن حكومت كرده، به پستترين زندگىها، آنان را سوق مىدهد؛ در چنين اجتماعى، هميشه جنگ و جدال حكومت داشته و راه فنا و نيستى به روى افرادش باز است؛ زيرا اجتماعى كه هدف واحد و روشنى نداشت، به ناچار در آتش جهالت و نادانى به سر مىبرد و از چاهى كه در آن سقوط كرده، راه نجاتى نخواهد داشت.[٢]
امير مؤمنان، على (ع) در مواضع متعدّدى از نهجالبلاغه به تبيين و توصيف دوران جاهليّت پيش از اسلام مىپردازد و از جمله مىفرمايد:
«پيامبر را هنگامى فرستاد كه رشته رسالت، منقطع، زمانى طولانى مردم به خواب غفلت رفته، فتنهها سر برداشته و كارها نابسامان بود. آتش جنگها زبانه مىكشيد، روشنايى از جهان رخت بربسته و چهره فريبنده دنيا آشكار گرديده بود. برگهاى درخت زندگى، زرد [بود] و كسى از شجره حيات ثمرى نداشت. آب زندگى فروكش كرده بود. نشانههاى هدايت، كهنه و علايم گمراهى، پديدار بود. دنيا بر مردمش چهره دژم كرده و بر خواستاران خود عبوس بود. ميوهاش، فتنه و طعامش، مردار، در درون، وحشت نهفته داشته و از بردن، شمشير ستم، آخته.»[٣]
آن حضرت، در خطبهاى ديگر وضعيت اعراب جاهلى پيش از بعثت حضرت محمّد مصطفى (ص) را اينگونه توصيف مىكند:
«خداوند، محمّد (ص) را برانگيخت كه بيمدهنده جهانيان باشد و امين وحى او. و شما ملت عرب پيش از آن، در بدترين خانهها به سر مىبرديد و در زمينهاى سنگلاخ و ناهموار مىزيستيد و با مارهاى زهردار همخانه بوديد. آبى تيره و ناگوار مىنوشيديد و خوراكى درشت و خش مىخورديد و خون يكديگر را مىريختيد و از خويشاوندان خود بريده بوديد. بتان در ميان شما بر پا بودند و خود غرق در گناه بوديد.»[٤]
با توجّه به سخنان ياد شده، مهمترين ويژگىهاى دوران جاهليّت را اينگونه مىتوان برشمرد: محروميّت از وجود پيامبران الهى، غفلت و بىخبرى، سر برافراشتن فتنهها، نابسامانى امور، جنگ و خونريزى، نااميدى، گمراهى، تاريكى، غرور و نخوت، حاكميّت هوا و هوس، تزلزل و حيرت، شرايط ناگوار زندگى، قطع ارتباطهاى خويشاوندى، بتپرستى، رواج گناهان و ....
حضرت فاطمه زهرا (س) نيز در بخشى از خطبه تاريخى خود، در مسجد پيامبر، به بيان وضعيت اجتماعى مردم جزيرة العرب در پيش از اسلام و در دوران جاهلى مىپردازد و مىفرمايد:
«در آن هنگام، شما مردم بر كنار مغاكى از آتش بوديد خوار و در ديده همگان، بىمقدار. لقمه هر خورنده و شكار هر درنده. و لگدكوب هر رونده. نوشيدنىتان، آب گنديده و ناگوار. خوردنىتان پوست جانور و مردار. پست و ناچيز و ترسان از هجوم همسايه و همجوار. تا آنكه خدا با فرستادن پيغمبر خود، شما را از خا ك مذلت برداشت و سرتان را به اوج رفعت افراشت.»[٥]
٣. شاخصههاى دوران جاهلى
با روشن شدن اجمالى چهره جزيرة العرب در دوران جاهلى، به بررسى تفصيلى ويژگىهاى اين دوران مىپردازيم. در آيات متعدّدى از قرآن كريم، شاخصههاى فرهنگى، اجتماعى و اعتقادى و اخلاقى دوران جاهلى بيان شده است. از اين رو، توجّه به اين آيات مىتواند ما را در رسيدن به تصويرى جامع از اين دوران يارى دهد.