ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٢ - ١ مفهوم جاهليّت

مرگ جاهلى‌

ابراهيم شفيعى سروستانى‌

بسيارى از ما، اين حديث معروف را شنيده يا خوانده‌ايم: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتتة جاهلية؛ هركس بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلى از دنيا رفته است.» شيعه و سنّى اين حديث را به طريق معتبر از پيامبر گرامى اسلام نقل كرده‌اند.[١] در اين حديث، دو مفهوم محورى وجود دارد كه نيازمند بررسى و تبيين است؛ نخست، «معرفت امام» و ديگرى، «مرگ جاهلى». درباره موضوع‌هايى از قبيل اينكه مراد از معرفت امام چيست؛ چرا ما نيازمند معرفت اماميم و چگونه مى‌توان به معرفت امام رسيد، به تفصيل سخن گفته شده است، ولى در مورد مفهوم «مرگ جاهلى» تاكنون كمتر سخن به ميان آمده است. از اين‌رو، در اين مقال مى‌كوشيم شاخصه‌هاى مرگ جاهلى را در ساحت‌هاى مختلف فرهنگى، اجتماعى و اعتقادى، اخلاقى تبيين و بررسى كنيم.

١. مفهوم جاهليّت‌

«جاهليّت» در لغت، مصدر جعلى يا اسم مصدر به معناى «حالت نادانى» است‌[٢] و در اصطلاح، به زمان فترت پيش از اسلام گفته مى‌شود.[٣] مؤلف «مجمع البحرين» در اين زمينه مى‌نويسد:

مراد از جاهليّت، حالتى است كه عرب پيش از اسلام در آن به سر مى‌بردند؛ يعنى حالت نادانى نسبت به خدا و پيامبر، شرايع دين و فخرفروشى به پدران، نسب‌ها، غرور و خودپسندى و مانند آنها.[٤]

در «لغت‌نامه دهخدا» نيز ذيل اين واژه چنين آمده است:

زمان پيش از اسلام كه نادانان در آن دور بسيار بودند. بعضى گفته‌اند: جاهليّت زمان فترت يعنى عصر بين دو پيغامبر است و گاهى دوران كفر را جاهليّت گويند و به زمان پيش از فتح و عصر بين ولادت و بعثت‌