سپاسگزاريم كه فرصتى را فراهم كرديد تا پرسش‌هايى را در زمينه معنا، مفهوم و مصداق جاهليّت كه در روايت «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة» مطرح شده است، مطرح كنيم. نخستين پرسشى كه در اين زمينه مطرح است اين است كه، جايگاه اين روايت شريف در ميان متون روايى شيعه و اهل سنّت چگونه است و علماى فريقين چگونه با آن برخورد كرده‌اند؟

اين روايت با عبارات مختلفى كه مضمون آنها بسيار به هم نزديك است، از پيامبر اكرم (ص) نقل شده است: «من مات و ليس له امام، مات ميتة جاهليّة؛[١] هر كس در حالى بميرد كه امامى براى او نباشد، به مرگ جاهلى از دنيا رفته است.» يا «من مات و ليس فى عنقه بيعة، مات ميتة جاهليّة؛[٢] هر كس بميرد و در گردنش بيعتى نباشد، به مرگ جاهلى از دنيا رفته است.» يا روايت معروفى كه از شيعه و اهل سنّت نقل شده است: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة؛[٣] كسى كه بميرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلى از دنيا رفته است.»

آن روايات نوع اوّل كه مى‌گويد: «من مات و ليس له امام» منظور همان امام زمان (ع) است. در روايات متعدّدى اين سؤال طرح شده كه آيا مقصود، امام حى و زنده است؟ و حضرت فرمودند: «بله مقصود، امام حى و زنده است.» اين طور نيست كه اگر فرد، امام‌هاى قبلى را شناخته باشد، اين براى هدايت انسان كافى باشد. در مجموع، مضمونى كه در روايات اماميّه آمده، مضمونى است كه در روايت «كمال الدّين» صدوق‌[٤] آمده است و مرحوم شيخ حرّ عاملى هم در «وسائل الشّيعه»،[٥] از كمال الدّين صدوق اين روايت را نقل مى‌كند كه‌ «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة». مضامين ديگر، قريب به اين مضمون هستند. مثل اينكه‌ «من مات و ليس له امام يسمع له و يطيعه مات، ميتة جاهليّة؛[٦] هر كس در حالى بميرد كه امامى براى او نباشد كه به فرمانش گوش دهد و از اوامرش اطاعت كند، به مرگ جاهلى مرده است.» اين مضمون در منابع شيعه به حدّى نقل شده است، كه اگر متواتر نباشد، به لحاظ سندى مورد اعتماد و وثوق قريب به يقين است، ادّعا هم شده كه اين حديث در حدّ تواتر نقل شده و در مجامع اهل سنّت نيز همين طور است و