این مقاله به باز خوانی دعای «مکارم الاخلاق» از دریچه‌ای جدید می‌پردازد و آن را بر اساس روش تحلیلی توصیفی بررسی می‌کند تا نشان دهد که امام٧ از همه عوامل موسیقایی، مانند سجع و جناس و تضاد، بهره گرفته تا به ماندگار شدن تعالیمش کمک کند؛ ضمن این که ساختار شکنی‌ها در حوزه صرف و نحو باعث شده که مخاطب، ناگهان با هنجار گریزی رو به رو شده، از درک این پدیده احساس لذت کند.

کلیدواژه‌ها: سبک‌شناسی، صحیفۀ سجادیه، امام سجاد٧، دعای مکارم الاخلاق.

مقدمه

سبک‌شناسی یکی از شاخه‌های ادبیات است که امروزه ادیبان بسیاری را به خود جذب کرده است. این دانش _ که ریشه در بلاغت قدیم دارد _ در قرن بیستم قوت گرفت و ادیبان و نقادان بسیاری به این رشته گرایش پیدا کردند. بسیاری از دانشمندان مسلمان نیز به متون دینی توجه کردند و این توجه باعث گسترش سبک‌شناسی در محیط‌های اسلامی‌ شد. صحیفه سجادیه مجموعه‌ای از ادعیه است که به علت اهمیتش، به «زبور آل محمد٦» و «اخت القرآن» شهرت یافته است.

این میراث جاودان _ که در قالب دعا عرضه شده است _ در روزگار سلطۀ امویان، از زبان سید ساجدین، امام علی بن حسین٧ صادر شده است. امام _ که رسالت سنگینی بر عهده داشت _ به مدد دعا و گفت و گوی با خداوند، روش تربیتی و تعلیمی خود را بیان نمود. مفاهیم این نیایش‌ها، همۀ جوانب زندگی مادی و معنوی انسان را در بر می‌گیرد و سرلوحه‌ای است برای ساختن زندگی آرمانی انسان‌ها.

سبک _ که شیوه بیان در گفتار و نوشتار است _ بر اساس تعریف شارل بالی[١] (١٨٦٥ - ١٩٤٧م)، پایه‌گذار سبک‌شناسی در فرانسه، حاصل تأثیرات عاطفی هر فرد در زبان است.[٢] گیرو[٣] (١ ٩١٢ - ١٩٨٣م) سبک را روشی برای بیان افکار به وسیله زبان می‌داند،[٤] و سبک‌شناسی علمی است که به تحلیل و بررسی عناصر سخن می‌پردازد تا تأثیر تفکر آدمی بر متن را مورد باز خوانی قرار دهد و به شاخص‌های سبک‌ساز هر فرد دست یابد؛ زیرا که خاستگاه هر سبک از درون پدیدار می‌گردد.

[١] .Charles Bally.

[٢]. علم الأسلوب، ص٣٠.

[٣]. Pierre Guiraud.

[٤]. الأسلوبیة، ص١٠.