موضوع رابطۀ دین و اخلاق از مباحث مهم و تأثیرگذار در فلسفۀ اخلاق است که شناخت صحیح آن آثار مثبتی را در عرصه‌های گوناگون فکری و اجتماعی در پی دارد. در این پژوهش تلاش شده با تحلیل احادیث اصول الکافی، دیدگاه پیشوایان دین در بارۀ نسبت اخلاق با متون و منابع اسلامی شناسایی و تبیین گردد. این بررسی نشان می‌دهد که از نگاه احادیث این مجموعه، عقل به ‌عنوان منبع اخلاق، بدون هیچ قید و شرطی معتبر است و اخلاق را در رتبه‌ای مقدم بر دین و دین را پشتیبان اخلاق قرار می‌دهد. از این رو، در هنگام تعارض ظواهر متون دینی با ارزش‌های اخلاقی باید اخلاق را ترجیح داد.

کلیدواژ‌ه‌ها: فلسفۀ اخلاق، رابطۀ دین و اخلاق، اخلاق دینی، عقل‌گرایی، اصول الکافی.

درآمد

یکی از مسائل مهم و زیربنایی در فلسفۀ اخلاق _ که تأثیر فراوانی در مباحث هنجاری و نظام اخلاقی بر جای می‌گذارد _ موضوع رابطۀ اخلاق با دین است. نوع نگاه به این مسأله، مباحث کلام و فلسفۀ دین را نیز دستخوش دگرگونی‌هایی جدی می‌کند و حتی در فلسفۀ سیاست، آثاری مهم بر جای می‌گذارد. در نگاه ابتدایی به ‌نظر می‌رسد که این موضوع اهمیت و پیچیدگی چندانی ندارد و پیوند وثیق میان دین و اخلاق، روشن‌تر از آن است که نیازی به بررسی داشته باشد؛ چرا که مروری گذرا بر تاریخ دین و تاریخ اخلاق نشان می‌دهد که همواره این دو عاملِ معنابخش و جهت‌دهندۀ به زندگی بشر، هم‌راه و هم‌داستان بوده‌اند و ادیان، اخلاق را به ‌عنوان هدف اصلی یا جوهرۀ تعالیم خود مطرح ساخته‌اند.

[١]. عضو هیأت علمی دانشگاه قرآن و حدیث.