علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٢٦ - بررسی محتوایی حدیث استعداد فقر و نقد برخی از دیدگاهها
نگاهی به وجوه اعرابی روایت
در بررسی اعرابی و ترجمهای این روایت، تنها نقطۀ محل بحث و تفاوت، در تعلیل نصب جلبابا یا تجفافا است که بسته به مفهوم و معنایی که برای استعداد در نظر
گرفته شود متفاوت خواهد بود، و این امر در اقتران ترجمه و اعراب و مفهوم متون بسیار اهمیت دارد، در اینجا اساس را معانی استعداد قرار میدهیم و بر این اساس اعراب روایت را بررسی میکنیم:
معنای نخست
بر اساس نخستین معنا و پرکاربردترین استعمال «استعداد»، یعنی تاهب و آمادگی چیزی را یافتن که لازم است و تنها با حرف جر لام همراه میشود، نصب «جلبابا» به سه صورت قابل توجیه است که به ترتیب قوت آن در نظر نگارنده ذکر میشود:
الف) مفعول به برای حال محذوف و بحث تضمین نحوی: چه بسا بهتر این باشد که «یستعدّ» را متضمن معنای «اتخاذ» گرفت و معنا چنین شود:
«فلیستعدّ للفقر متخذًا جلبابا» و بحث تضمین باب گسترده و درازدامنی دارد که در نصوص عربی، کاربرد فراوان داشته و قابل پیگیری است.[١] در این صورت، علاوه بر افزودن بار معنایی لفظ، همراه بودن ایجاز در کلام، و بینیاز بودن از تقدیرهای متکلفانه، نیازی به تبدیل معنای استعداد از کاربرد اصلی آن به موارد دیگر نخواهد بود.
ب) منصوب به نزع الخافض: بدین معنا که بوده است: «من الجلباب» و «من» حذف شده و جلباب منصوب شده است.
ج) حال برای الفقر: در این حالت، حال از نوع جامد مؤول به مشتق خواهد بود، زیرا در آن مفهوم اصالت است؛ یعنی اصل فقر را بیان میکند. البته در اینجا به مجاز و در آیه مبارکی که در ذیل میآید، به حقیقت.
در این دو وجه، «جلبابا» در روایت شبیه «طینا» در این آیه قرآن کریم است: G... قالَ
أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طیناًF.[٢]
البته تمییز گرفتن جلبابا برای رفع ابهام از استعداد نیز چندان دور از مفهوم نیست، گویی رفع ابهام از چگونگی استعداد برای فقر میکند، و بر این اساس جلبابی از فقر معنا
[١]. بحث کوتاهی از تضمین، به مناسبتی در مقاله «جلوههایی از آیین سخنوری در دستور سخن نهج البلاغه» به قلم نگارنده در مجله علوم حدیث شماره ٤٩ و ٥٠ ذکر شده است.
[٢]. سوره اسراء، آیه ٦١.