تعدد قرائت ها - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٥ - خاستگاه بحث متشابهات

متشابه‌‌اند، آنان كه انحرافى در دل دارند، به قصد فتنه‌‌جويى و دست‌‌يابى به تأويل آن، از متشابهات قرآن پيروى مى‌‌كنند.

بر اساس اين آيه، آيات قرآن به دو دسته تقسيم مى‌‌شوند: يكى محكمات كه ترديدى در معنا و مفاد آنها نيست و مرجع آيات ديگر هستند، و ديگرى متشابهات[١] كه داراى احتمالات متعدد و مشابه يكديگرند و در نگاه اول مراد از آنها روشن نيست. آنان كه به تعبير قرآن «انحرافى در دل دارند» به دنبال دست‌‌آويزى هستند تا افكار انحرافى و ناصواب خود را درست جلوه دهند و بدان مشروعيت بخشند. از اين رو آيه‌‌اى متشابه را كه معناى اصلى آن براى همگان درست روشن نيست، برگزيده، فكر باطل خود را بر آن تحميل مى‌‌كنند و افكار عمومى را با آن فريب مى‌‌دهند.

بحث از متشابهات و سوء استفاده از آن، سابقه ديرينه دارد و هم‌‌زاد قرآن كريم است. دانشمندان و مفسران بزرگ تحقيقات فراوانى در اين باره انجام داده‌‌اند و حتّى از دير زمان كتاب‌‌هايى ويژه متشابهات قرآن نگاشته‌‌اند. كتاب «حقائق التأويل فى متشابه التنزيل»[٢] نوشته شريف، محمد رضى(رحمه الله) ـ گردآورنده نهج‌‌البلاغه ـ از جمله اين كتاب‌‌ها است. مفسران معاصر، مانند علامه طباطبايى(رحمه الله) و ديگران نيز بحث‌‌هايى در اين زمينه دارند. كسانى كه به مطالعه بيشتر در اين باره تمايل دارند، مى‌‌توانند به تفاسير معاصر ذيل آيه هفتم سوره آل عمران مراجعه كنند.

---

[١] تشابه صفت آيات است و به قول اديبان، وصف به حال متعلَّق است؛ يعنى آيات متشابه‌‌المعانى آياتى است كه معناهايى مشابه هم يا معناهايى كه با هم اشتباه مى‌‌شود، دارد. [٢] از اين كتاب فقط جلد پنجم آن باقى‌‌مانده كه طى سال‌‌هاى گذشته مكرر به چاپ رسيده و ترجمه فارسى آن نيز از سوى انتشارات آستان قدس رضوى(عليه السلام) منتشر شده است.