يعقوبى و ابن قتيبة در بغداد متولد و همانجا نشو و نما كردهاند [١٦]. اما شعراى معروف امثال «متنبى» شايد كمتر كسى است كه گذار وى به بغداد و دربار خلفا براى ثنا گفتن و صله گرفتن نيفتاده باشد اما علوم عقلى و فلسفى و رياضى و طب و باصطلاح «علوم اوائل» شالودۀ آن در اسلام در اين شهر ريخته شد، بزرگترين دانشمندان و مترجمان، از اطراف و اكناف بلاد ببغداد فراخوانده شدند و بتأليف و ترجمۀ كتب مربوط باين رشتهها پرداختند. اولين مؤسسة و مجمع علمى و يا كتابخانه رسمى به نام «بيت الحكمة» كه محل كار مترجمان و دانشمندان نامى بود در عصر هارون الرشيد در «بغداد» بوجود آمد [١] و پس از آن، كتابخانههاى ديگرى فراهم آمد كه تا عصر «شيخ طوسى» باقى بود و چنانكه خواهيم گفت مورد استفادۀ وى قرار گرفت.

براى پى بردن بموقعيت «بغداد» در آن اعصار مطالعه دو كتاب ضرورت دارد يكى فهرست ابن نديم و ديگر تاريخ بغداد: فهرست ابن نديم در سال ٣٧٧ تأليف گرديده و مؤلف آن خود در بغداد بشغل كتابفروشى و «وراقى» اشتغال داشته و كتبى كه به بازار عرضه مىشده و به دست وى مىرسيده همه را فهرست كرده است و با بسيارى از دانشمندان و پيشوايان مذهبى معاصر خود مربوط و دوست بوده و احتمالا دكان وى چنانكه در عصر ما مرسوم است محل تردد و تلاقى فضلا و دوستداران كتاب بوده است اما تاريخ بغداد نوشتهى خطيب بغدادى معاصر «شيخ طوسى» است كه در تمام دوران اقامت شيخ در بغداد در اين شهر مىزيسته و

٢٧٥ در بصره، صاحب سنن ابى داود. ٤- ابو عيسى محمد بن عيسى ترمذى م ٢٧٩ صاحب صحيح ترمذى.

٥- ابو عبد الرحمن احمد بن على بن شعيب نسائى. م ٣٠٣ صاحب سنن نسائى.

٦- أبو عبد اللّٰه محمد بن يزيد قزوينى، م ٢٧٣، صاحب سنن ابن ماجه.

[١]- در ماهيت اين محل كه آيا مدرسه يا كتابخانه و يا مركز تحقيق و تأليف و ترجمه كتب بوده اختلاف است بكتاب تاريخ علوم عقلى در اسلام نوشته آقاى دكتر صفا ص ٤٨ مراجعة شود. بنا بنقل كتاب (خريطة بغداد) ص ٢٥٤ بيت الحكمة و همچنين كتابخانۀ شاپور و دار العلم شريف رضى، همه در جانب غربى بغداد واقع بوده است. تاريخ تأسيس بيت الحكمة معلوم نيست و حتى احتمال وجود آن، پيش از هارون هم مىرود و مسلما تا عصر ابن نديم، اواخر قرن چهارم باقى بوده است. جهت تفصيل بيشتر بكتاب مذكور مراجعه كنيد.

[١٦]- شرح زندگى دانشمندان نامبرده در اين سطور، بتفصيل در تاريخ بغداد خطيب بغدادي آمده است.