علم و ادب و عربيت كسب كرده بوده كه بمحض ورود به آن شهر توانسته است بلا فاصله از درس اساتيد بزرگ امثال شيخ مفيد استفاده نمايد و به تأليف كتاب «تهذيب الاحكام» با تحقيقات فقهى و ادبى آن بشرحى كه خواهيم گفت دست بزند. بنظر ما اگر «شيخ طوسي» مشايخ روايت نامدارى قبل از هجرت به «بغداد» مىداشت حتما در آثار خود از آنان ياد مىكرد در صورتى كه ابدا در كتب خود از علماى آن ديار حتى از پدر خويش چيزى نقل نكرده و ترجمۀ آنان را در كتب رجالى خويش نياورده است. تنها علامه تهرانى صاحب الذريعة [١] جزء مشايخ «شيخ طوسى» ابو زكريا محمد بن سليمان الحرانى (يا حمدانى) را نام مىبرد و مىگويد:

«وى اهل طوس است و مظنون آنست كه او از مشايخ شيخ قبل از هجرت به بغداد باشد» اما اين سخن احتمالى بيش نيست و مجرد نسبت شخص نامبرده به «طوس» دليل شاگردى شيخ نزد وى در «طوس» نمىباشد. علامه تهرانى و بتبع وى ديگر مترجمان معاصر، نظر به انتساب شيخ طوسى به «طوس» نوشتهاند كه وى در «طوس» متولد گرديد آن گاه شرحى مبسوط در بارۀ شهر «مشهد» به مناسبت اينكه مدفن امام رضا (عليه السلام) مىباشد و قهرا مسكن و محل تردد علماى شيعه بوده است و خلاصه راجع به موقعيت علمى آن ديار نگاشتهاند [٢]. شكى

[١] تصور نميرود كسى با كتاب و نسخ خطى سر و كار داشته باشد و علامه تهرانى آقاى شيخ آقا بزرگ را نشناسد و نام كتاب الذريعة إلى تصانيف الشيعة اثر ارزندۀ اين دانشمند را نشنيده و بآن مراجعه نكرده باشد. اين مرد اكنون شيخ مشايخ شيعه است و كمتر كسى از اعاظم علما در اين اواخر يافت مىشود كه از وى كسب اجازۀ روايت نكرده باشد و ظاهرا معظم له در زمان حاضر تنها كسى است كه از مرحوم محدث نورى صاحب كتاب «مستدرك» و آثار متعدد ديگر، (متوفى در سال ١٣٢٠ ه. ق) بلا واسطه روايت مىنمايد و بدين لحاظ ايشان اصاغر را به اكابر و شاگردان را بشيوخ ملحق كردهاند و بنا بنقل خود وى حتى مرحوم استاد بزرگ آية اللّٰه بروجردى بواسطه ايشان طريق خود را بمحدث نورى اتصال دادهاند زيرا در آن هنگام كه آية اللّٰه بروجردى بمنظور ادامۀ تحصيل وارد نجف شدند محدث نورى در گذشته بود علامه تهرانى در سال ١٣٨٠ ه. ق. كه بمشهد مقدس مشرف شده بودند اجازۀ كتبى روايت حديث از كليه مشايخ خود از عامه و خاصه بالأخص مرحوم محدث نورى باين ناچيز مرحمت فرمودند و به گفتۀ نجاشى:

ألحقنا بالشيوخ. أطال اللّٰه أيام إفاداته.

[٢]- مقدمۀ تبيان ص ج، مقدمۀ رجال شيخ ص ٥ و ٦، مقدمۀ بحار الأنوار ص ٦٩ در اين مآخذ و امثال آن.