تفسير الثعالبي (الجواهر الحسان في تفسير القران)
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٦ ص
(٤)
٦ ص
(٥)
٦ ص
(٦)
٩ ص
(٧)
٩ ص
(٨)
٩ ص
(٩)
١٠ ص
(١٠)
٢٥ ص
(١١)
٣٦ ص
(١٢)
٣٨ ص
(١٣)
٣٩ ص
(١٤)
٤٠ ص
(١٥)
٤١ ص
(١٦)
٤٢ ص
(١٧)
٤٣ ص
(١٨)
٤٣ ص
(١٩)
٤٤ ص
(٢٠)
٤٦ ص
(٢١)
٥٠ ص
(٢٢)
٥٢ ص
(٢٣)
٥٢ ص
(٢٤)
٥٣ ص
(٢٥)
٥٥ ص
(٢٦)
٥٦ ص
(٢٧)
٥٩ ص
(٢٨)
٦٠ ص
(٢٩)
٦٢ ص
(٣٠)
٦٢ ص
(٣١)
٦٦ ص
(٣٢)
٦٧ ص
(٣٣)
٧٠ ص
(٣٤)
٧١ ص
(٣٥)
٧٤ ص
(٣٦)
٧٤ ص
(٣٧)
٧٥ ص
(٣٨)
٧٥ ص
(٣٩)
٧٦ ص
(٤٠)
٧٦ ص
(٤١)
٧٧ ص
(٤٢)
٧٧ ص
(٤٣)
٧٨ ص
(٤٤)
٧٩ ص
(٤٥)
٨١ ص
(٤٦)
٨٢ ص
(٤٧)
٨٢ ص
(٤٨)
٨٣ ص
(٤٩)
٨٣ ص
(٥٠)
٨٤ ص
(٥١)
٨٥ ص
(٥٢)
٨٦ ص
(٥٣)
٨٨ ص
(٥٤)
٩١ ص
(٥٥)
٩١ ص
(٥٦)
٩١ ص
(٥٧)
٩٣ ص
(٥٨)
٩٣ ص
(٥٩)
٩٤ ص
(٦٠)
٩٥ ص
(٦١)
٩٥ ص
(٦٢)
٩٥ ص
(٦٣)
٩٦ ص
(٦٤)
٩٦ ص
(٦٥)
٩٦ ص
(٦٦)
٩٦ ص
(٦٧)
٩٧ ص
(٦٨)
٩٧ ص
(٦٩)
٩٧ ص
(٧٠)
٩٨ ص
(٧١)
٩٨ ص
(٧٢)
٩٩ ص
(٧٣)
١٠٠ ص
(٧٤)
١٠١ ص
(٧٥)
١٠٢ ص
(٧٦)
١٠٣ ص
(٧٧)
١٠٤ ص
(٧٨)
١٠٥ ص
(٧٩)
١٠٨ ص
(٨٠)
١٠٩ ص
(٨١)
١١٣ ص
(٨٢)
١١٣ ص
(٨٣)
١١٧ ص
(٨٤)
١٢٠ ص
(٨٥)
١٢٣ ص
(٨٦)
١٣٥ ص
(٨٧)
١٣٨ ص
(٨٨)
١٤٥ ص
(٨٩)
١٤٨ ص
(٩٠)
١٥٠ ص
(٩١)
١٥٤ ص
(٩٢)
١٥٦ ص
(٩٣)
١٥٦ ص
(٩٤)
١٥٦ ص
(٩٥)
١٦٣ ص
(٩٦)
١٦٤ ص
(٩٧)
١٦٦ ص
(٩٨)
١٧٠ ص
(٩٩)
١٧٤ ص
(١٠٠)
١٨٠ ص
(١٠١)
١٨٤ ص
(١٠٢)
١٨٧ ص
(١٠٣)
١٨٩ ص
(١٠٤)
١٩١ ص
(١٠٥)
١٩٥ ص
(١٠٦)
١٩٨ ص
(١٠٧)
٢٠٢ ص
(١٠٨)
٢٠٤ ص
(١٠٩)
٢١١ ص
(١١٠)
٢١٨ ص
(١١١)
٢٢٣ ص
(١١٢)
٢٢٥ ص
(١١٣)
٢٢٧ ص
(١١٤)
٢٢٨ ص
(١١٥)
٢٣٣ ص
(١١٦)
٢٣٤ ص
(١١٧)
٢٣٦ ص
(١١٨)
٢٣٩ ص
(١١٩)
٢٤٦ ص
(١٢٠)
٢٥٠ ص
(١٢١)
٢٥٤ ص
(١٢٢)
٢٥٩ ص
(١٢٣)
٢٦٤ ص
(١٢٤)
٢٦٧ ص
(١٢٥)
٢٦٨ ص
(١٢٦)
٢٧٠ ص
(١٢٧)
٢٧٦ ص
(١٢٨)
٢٧٨ ص
(١٢٩)
٢٨١ ص
(١٣٠)
٢٨٤ ص
(١٣١)
٢٨٦ ص
(١٣٢)
٢٩٢ ص
(١٣٣)
٣٠٠ ص
(١٣٤)
٣٠١ ص
(١٣٥)
٣٠٤ ص
(١٣٦)
٣٠٨ ص
(١٣٧)
٣٠٩ ص
(١٣٨)
٣١١ ص
(١٣٩)
٣١٤ ص
(١٤٠)
٣١٦ ص
(١٤١)
٣٢١ ص
(١٤٢)
٣٢٤ ص
(١٤٣)
٣٢٥ ص
(١٤٤)
٣٢٦ ص
(١٤٥)
٣٢٨ ص
(١٤٦)
٣٣١ ص
(١٤٧)
٣٣١ ص
(١٤٨)
٣٣٤ ص
(١٤٩)
٣٣٦ ص
(١٥٠)
٣٤٢ ص
(١٥١)
٣٤٤ ص
(١٥٢)
٣٤٨ ص
(١٥٣)
٣٤٨ ص
(١٥٤)
٣٥١ ص
(١٥٥)
٣٥٤ ص
(١٥٦)
٣٥٥ ص
(١٥٧)
٣٥٦ ص
(١٥٨)
٣٦١ ص
(١٥٩)
٣٦٣ ص
(١٦٠)
٣٦٧ ص
(١٦١)
٣٧٠ ص
(١٦٢)
٣٧١ ص
(١٦٣)
٣٨٠ ص
(١٦٤)
٣٨٤ ص
(١٦٥)
٣٩٠ ص
(١٦٦)
٣٩٩ ص
(١٦٧)
٤٠٣ ص
(١٦٨)
٤٠٨ ص
(١٦٩)
٤١٤ ص
(١٧٠)
٤١٧ ص
(١٧١)
٤٢٣ ص
(١٧٢)
٤٢٥ ص
(١٧٣)
٤٢٧ ص
(١٧٤)
٤٢٩ ص
(١٧٥)
٤٣١ ص
(١٧٦)
٤٣٣ ص
(١٧٧)
٤٣٥ ص
(١٧٨)
٤٣٩ ص
(١٧٩)
٤٤٥ ص
(١٨٠)
٤٤٧ ص
(١٨١)
٤٤٩ ص
(١٨٢)
٤٥٢ ص
(١٨٣)
٤٥٥ ص
(١٨٤)
٤٥٦ ص
(١٨٥)
٤٥٨ ص
(١٨٦)
٤٦٠ ص
(١٨٧)
٤٦٥ ص
(١٨٨)
٤٧٢ ص
(١٨٩)
٤٧٣ ص
(١٩٠)
٤٧٤ ص
(١٩١)
٤٧٧ ص
(١٩٢)
٤٨٢ ص
(١٩٣)
٤٨٣ ص
(١٩٤)
٤٨٨ ص
(١٩٥)
٤٩٢ ص
(١٩٦)
٤٩٨ ص
(١٩٧)
٤٩٩ ص
(١٩٨)
٥٠٤ ص
(١٩٩)
٥٠٦ ص
(٢٠٠)
٥١١ ص
(٢٠١)
٥١٥ ص
(٢٠٢)
٥٢٠ ص
(٢٠٣)
٥٢٣ ص
(٢٠٤)
٥٢٦ ص
(٢٠٥)
٥٢٨ ص
(٢٠٦)
٥٣٣ ص
(٢٠٧)
٥٣٨ ص
(٢٠٨)
٥٤٥ ص
(٢٠٩)
٥٥١ ص
(٢١٠)
٥٥٨ ص
(٢١١)
٥٦٣ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص

تفسير الثعالبي (الجواهر الحسان في تفسير القران) - الثعالبي، أبو زيد - الصفحة ٤٨

يقول ابن خلدون [١] :
«إنّ القرآن نزل بلغة العرب، وعلى أساليب بلاغتهم فكانوا كلّهم يفهمونه، ويعلمون معانيه في مفرداته وتراكيبه» .
وقد سبقه أبو عبيدة معمر بن المثنّى حين قال [٢] :
«إنما نزل القرآن بلسان عربيّ مبين فلم يحتج السلف، ولا الذين أدركوا وحيه، إلى النبيّ صلى الله عليه وسلم أن يسألوا عن معانيه لأنهم كانوا عرب الألسن، فاستغنوا بعلمهم عن المسألة عن معانيه، وعما فيه مما في كلام العرب مثله من الوجوه والتلخيص» .
إلا أن هذا الإطلاق يعارضه قول عمر بن الخطّاب للرسول صلى الله عليه وسلم [٣] :
«يا رسول الله، إنّك تأتينا بكلام من كلام العرب، وما نعرفه، ولنحن العرب حقّا؟
فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «إنّ ربّي علّمني فتعلّمت، وأدّبني فتأدّبت» .
كما يعارضه صريح القرآن إذ يقول تعالى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النحل: ٤٤] .
نعم.. إن هناك ألفاظا لم تستطع بعض القبائل العربيّة معرفتها، ربّما لعدم استعمالهم لها، أو لاحتمال اللفظ عدّة معان، وكذا بعض آيات أشكل عليهم فهم معناها وذلك كسؤالهم النبيّ صلى الله عليه وسلم لما نزل قوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ [الأنعام: ٨٢] ، فقالوا: وأيّنا لم يظلم؟ وفزعوا إلى النبيّ صلى الله عليه وسلم فبيّن لهم أنّ المراد بالظّلم الشرك واستدلّ عليه بقوله تعالى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٤] [لقمان: ١٣] .
ولو صح ما ذهب إليه ابن خلدون وأبو عبيدة، لما كانت حاجة الصحابة إلى تفسير الرسول صلى الله عليه وسلم. لكنّ تفسير الرسول للقرآن، وقد ورد في الأحاديث الصحيحة، بيانا لمعنى


[١] المقدمة ص ٣٦٧ ط الأزهرية سنة ١٩٣٠.
[٢] «مجاز القرآن» - ط ثانية- دار الفكر.
[٣] «البرهان في علوم القرآن» للزركشي ١/ ٢٨٤ ط الحلبي تحقيق أبو الفضل إبراهيم، وقال الصيرفي:
ولست أعرف إسناد هذا الحديث، وإن صح، فقد دل على أن النبي صلى الله عليه وسلم قد عرف ألسنة العرب.
[٤] «الإتقان» للسيوطي ٢/ ٣٣٠ و «البرهان» للزركشي ١/ ١٤.