حبل اللَّه، بلافاصله از تفرقه نهى فرموده و به عبارت ديگر، اعتصام به حبل اللَّه را در مقابل تفرقه قرار داده است. از اين رو، مى‌فهميم كه از اعتصام به حبل اللَّه، اتحاد مؤمنان نتيجه مى‌شود كه در مقابل تفرقه مؤمنان قرار داده شده است. بزرگان دين هم هرگاه بخواهند مؤمنان را به اتحاد و دورى از تفرقه دعوت كنند، به همين آيه استدلال مى‌كنند. خود اين آيه، به روشنى نشان مى‌دهد كه اتحاد مؤمنان و الفت ميان قلوب آنها، چيزى نيست كه در يك رابطه غير مستقيم انسان با انسان به وجود آيد، بلكه از رابطه غيرمستقيم مؤمنان با هم، آن هم از كانال ارتباط مستقيم با اللَّه پديدار مى‌شود. در اين صورت، پراكندگى و تفرقه نيز از ميان مى‌رود. خداوند در دنباله آيه مى‌فرمايد: «فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ‌؛[١] خداوند بين قلب‌هاى شما- بعد از اين كه دشمن بوديد- الفت برقرار كرد». به اين معنا بعد از توجّه دوباره به نحوه ورود فرد به گروه در دو نوع گروه اوّليه كه بحث كرديم، توجّه كنيد. به خوبى تفاوت دو نوع را مى‌يابيد.

پس روشن شد كه در اعتصام به حبل اللَّه است كه مؤمن با مؤمن ديگر به اتحاد مى‌رسد و قلب‌هايشان به هم پيوند مى‌خورد و تفرقه از ميانشان برمى‌خيزد و مؤمنان برادر يكديگر مى‌شوند. همچنين دشمنى مؤمن با كافر، منافق و مشرك، رابطه مستقيم ميان مؤمن و كافر نيست، بلكه رابطه غيرمستقيم است كه از كانال اللَّه مى‌گذرد؛ زيرا شخصيت مؤمن و شخصيت كافر، شخصيتى است كه فقط در رابطه با اللَّه معنا دارد و بس. مؤمن يعنى مؤمن به اللَّه، و كافر يعنى كافر به اللَّه و همان‌طور كه شخصيت مؤمن از رابطه مؤمنانه فرد با اللَّه، و شخصيت كافر در رابطه كافرانه‌اش با اللَّه شكل گرفته است، ارتباط دشمنانه مؤمن و كافر نيز، ارتباطى غير مستقيم و از كانال اللَّه است. به اين آيه توجّه كنيد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ؛[٢] اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! دشمن مرا و دشمن خودتان را هم‌پيوند نگيريد». خداوند در اين آيه هم، رابطه غير مستقيم مؤمن و ضد مؤمن را بيان مى‌كند. اين رابطه از كانال اللَّه مى‌گذرد و اصلًا معيار سنجش دشمن مؤمن بودن، همان دشمن خدا بودن است. توجّه كنيد كه آيه ابتدا مى‌گويد: «لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي‌؛ دشمن مرا نگيريد»، و بعد

[١]. آل عمران، آيه ١٠٣.

[٢]. ممتحنه، آيه ١.