انديشه اجتماعى در روايات امر به معروف و نهى از منكر - صديق اورعى، غلامرضا - الصفحة ٦٨ - ٢ نظريه هاى كنترل اجتماعى
دهد، مگر اين كه اين رفتار با پاداشها يا تنبيهات ديگر تقويت شد. اثربخشى پاداش و تنبيه، به وجود مداوم آنها منوط است. پاداش و تنبيه مداوم براى همانندسازى ضرورى نيست.
شخصى كه با او همانند مىشود، لازم نيست اصولًا حضور داشته باشد. آنچه ضرورت دارد، تمايل و آرزوى فرد براى همانند شدن با آن شخص است.
براى توضيح خصوصيات مهم رفتار، بر اساس همانندسازى مثالى مىزنيم. فرض كنيد شما دايى خود را به عنوان الگو قرار دادهايد و بر اساس جاذبهاى كه او براى شما دارد، بر همانند كردن خودتان با او مىكوشيد و همانندسازى هم كردهايد. اگر دايى شما تغيير عقيده دهد، عقايد شما نيز تغيير مىكند، يا اگر علاقه شما به آن دايى از بين برود، باز هم آن عقايد تغيير مىيابد. همچنين اگر فرد يا گروهى كه براى شما بيشتر از دايىتان اهمّيت دارد، عقايد متفاوتى اظهار كند، باز هم عقايد اوّليه شما تغيير مىكند. بنا بر اين، ممكن است همانندسازىِ مهمتر، جانشين همانندسازى پيشين شود. تمايل شخص به داشتن افكار و رفتار درست نيز مىتواند اثر نفوذ اجتماعى ناشى از همانندسازى را از بين ببرد. بنا بر اين، پاسخ از نوع درونى كردن، از نوع همانندسازى قوىتر است و مىتواند جانشين آن گردد.
درونى كردن از آن جهت پايدارترين پاسخ به نفوذ اجتماعى است كه بر انگيزه شخص براى صحيح بودن مبتنى و نيرويى قوى و هميشگى است. از اين رو، همچون متابعت، به نظارت مداوم عاملين پاداش يا تنبيه بستگى ندارد يا همچون همانندسازى، به احترام مداوم براى شخص يا گروه ديگر منوط نيست.
البته بايد دانست يك عمل (همانند اطاعت از مقررات رانندگى) ممكن است به علت هر يك از اين سه نوع پاسخ به نفوذ اجتماعى انجام گيرد.[١] جزء مهم هر يك از سه نوع پاسخ به نفوذ اجتماعى به قرار ذيل است: در متابعت، قدرت در همانندسازى، جاذبه و كشش، و در درونى كردن، اعتماد.
[١]. در خصوص نكات فوق ر. ك: روسك، جوزف و ديگران، مقدمهاى بر جامعهشناسى، ص ٢٣٣؛ قنادان، منصور و ديگران، جامعهشناسى مفاهيم كليدى، ص ٢١١؛ و همچنين مك كلانگ لى، آلفرد، مبانى جامعهشناسى، ص ٣٠٦- ٣٠٧.