است كه مؤمنان، بازو به بازوى هم مى‌دهند و در برابر خدا فروتنى مى‌كنند و پيش مى‌روند تا همه در رسيدن به خدا، به وحدت با هم نيز مى‌رسند. نماد اين مطلب، همان ختم شدن همه اضلاع به نقطه جلويى بالاى محراب است. اين مطلب، ذهن شما را آماده فهم تجسمى مى‌كند كه ما در خصوص موضوع مورد بحث خودمان مى‌آوريم.[١]

گنبدى را در نظر بگيريد. گنبد تقريباً يك نيمكره است. مورد نظر ما، قسمت داخلى گنبد است. در قسمت پايين نيمكره كه به صورت دايره است، ميخ‌هاى ريزى را به فاصله‌هاى مساوى بكوبيد. در نقطه وسط و رأس گنبد هم يك ميخ بزرگ نصب كنيد. بعد از هر ميخ كوچك در قسمت پايينى گنبد، يك رشته سيم به ميخ بزرگ بالاى گنبد وصل كنيد. با يك نگاه به قسمت پايين گنبد، متوجّه مى‌شويد كه هيچ ميخ كوچكى در اين قسمت، با ميخ كوچك ديگر، رابطه مستقيم ندارد. هر ميخى فقط و فقط يك ارتباط با غير خودش دارد و آن هم رابطه با ميخ بالاى گنبد است. امّا اگر به بالاى گنبد نگاه كنيد، مى‌بينيد رشته‌هاى سيمى كه از ميخ‌هاى كوچك به طرف بالاى گنبد كشيده شده است، همگى در ميخ بزرگ بالاى گنبد به هم رسيده‌اند. فرض كنيد جريان برق را به يكى از ميخ‌هاى كوچك وصل كرديد. به مجرد وصل جريان برق به يكى از ميخ‌هاى كوچك، جريان برق را در همه ميخ‌هاى كوچك مى‌بينيد؛ حال آن كه هيچ يك از ميخ‌هاى كوچك، به ميخ كوچك ديگرى وصل نشده است.

اتصال ميخ‌هاى كوچك، اتصال غيرمستقيم است و همه اين روابط غيرمستقيم، از كانال ميخ وسط گنبد مى‌گذرد. اين يك تمثيل براى فهم بهتر موضوع است. انسان در اسلام، فقط يك رابطه مستقيم با اللَّه دارد و بر مبناى همين يك ارتباط مستقيم با اللَّه است كه ارتباط غيرمستقيمش با انسان‌هاى يگر، فقط از اين كانال مى‌گذرد. به اين آيه توجّه كنيد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ... وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا؛[٢] اى كسانى كه به اللَّه گرويده‌ايد! همگى به ريسمان خدا چنگ بزنيد و پراكنده نشويد». در اين آيه، مؤمنان به اعتصام به حبل اللَّه فراخوانده شده‌اند و هر مؤمن، به حبل اللَّه اعتصام مى‌كند. خداوند بعد از اين امر به اعتصام به‌

[١]. در مورد اين‌كه اتحاد مطلق ميان مؤمنان چگونه ايجاد مى‌شود، ر. ك: مطهرى، مرتضى، مقاله روان‌شناسى اجتماعى اسلامى،( جلوه‌هاى معلمى استاد).

[٢]. آل عمران، آيه ١٠٣.