٤- مذهب حسن بصرى (م: ١١٠)
٥- مذهب اعمش (م: ١٤٨)
٦- مذهب ابن ابى ليلى (م ١٤٨)
٧- مذهب اوزاعى (م: ١٥٧)
٨- مذهب سفيان ثورى (م: ١٦١)
٩- مذهب ليث بن سعد (م: ١٧٥)
١٠- مذهب سفيان بن عُيَيْنَه (م: ١٩٨) «١» البته بجز سه مذهب فقهى نخست، مذاهب ديگر پس از درگذشت پرچمدار مذهبشان در سير زمان، منقرض و به فراموشى سپرده شدند، ولى در دوران امام صادق (ع) همه آنها كم و بيش فعال بودند و براى خود مقلدان و پيروانى داشتند. درنتيجه يك جنگ گسترده اعتقادى در زمينه مسائل فقهى در جريان بود.
ج- كلام: فرقه‌ها و نحله‌هاى فكرى و فرهنگى به علوم قرآنى و فقهى محدود نمى‌شد، بلكه داغتر وهيجان انگيزتر از مسائل فقهى، مسائل كلامى يعنى: مسائل مربوط به اصول دين بود كه موجب پديدار گشتن فرقه‌هاى زيادى درجامعه اسلامى شد كه مهمترين آنها عبارت بودند از: شيعه، معتزله، اشاعره و مرجئه. «٢» بحث اساسى اين گروهها درباره خدا و تاريخ زندگانى امام صادق(ع) ١٢٣ ١ - برخوردار نبودن از حمايتهاى نظامى مردمى ص : ١٢٢ صفات او، توحيد و ثنويّت، وحى و نبوّت، قضا و قدر، جبر واختيار و ديگر مسائل اعتقادى بود. كشمكشها، مجادلات و مناظرات اين گروهها با يكديگر و در پاره‌اى موارد با پيشواى ششم و ياران آن حضرت، بيانگر حساسيّت و جايگاه ويژه مباحث كلامى در اين دوره از تاريخ اسلام است.
د- ماديگرى: تفكر ديگرى كه در دوره امامت امام صادق (ع) رواج پيدا كرد و از همه‌