رويدادهايى كه در امت‌هايى پيشين رخ داده با رويدادهايى كه در امت اسلام رخ خواهد داد، اشاره كرده‌اند و از آنها استفاده مى‌شود كه چون در امت‌هاى گذشته بازگشت به دنيا روى داده است، اين رويداد در امت اسلام هم اتفاق خواهد افتاد.

در اينجا به نمونه‌هايى از هر يك از دو دسته روايات اشاره مى‌كنيم:

الف) رواياتى كه به صراحت از رجعت سخن گفته‌اند: برخى از رواياتى كه درباره رجعت از پيشوايان دين نقل شده، به شرح زير است:

١. امام صادق (ع) در روايتى، ظهور قائم (ع)، رجعت و رستاخيز را در يك راستا و از مصداق‌هاى روزهاى خدا دانسته است و مى‌فرمايد:

روزهاى خدا سه تايند: روزى كه قائم به پا مى‌خيزد، روز رجعت و روز رستاخيز.[١]

٢. آن حضرت در روايت ديگرى كسانى را كه به رجعت ايمان ندارند، از خود طرد مى‌كند و مى‌فرمايد:

كسى كه به رجعت ما اعتقاد ندارد از ما [اهل بيت‌] نيست.[٢]

٣. در حديث ديگرى كه علامه مجلسى آن را از كتاب صفات الشيعه شيخ صدوق نقل مى‌كند، امام صادق (ع)، ايمان به رجعت را يكى از شروط هفت‌گانه ايمان دانسته است و مى‌فرمايد:

هر كس به هفت چيز اقرار كند، از اهل ايمان خواهد بود. آن حضرت، يكى از هفت چيز را ايمان به رجعت برشمرد.[٣]

٤. در روايتى مشابه كه در همين كتاب از امام رضا (ع) نقل شده است، آن حضرت، ايمان به يگانگى خدا، ايمان به رجعت و ايمان به روز جزا را از ويژگى‌هاى شيعيان اهل بيت (ع) بر شمرده است و مى‌فرمايد:

هر كس به يگانگى خدا ... و رجعت اقرار كند ... و به معراج و سؤال و جواب در قبر و ... جزا و حساب [روز قيامت‌] ايمان داشته باشد، مؤمن راستين و از شيعيان ما خاندان است.[٤]

ب) رواياتى كه به همانندى امت اسلام با امت‌هاى پيشين اشاره كرده‌اند: عالمان و محدثان شيعه افزون بر اين دسته از روايات كه در آنها به صراحت از رجعت ياد شده است، به دسته‌اى ديگر از روايات نيز براى اثبات رجعت استدلال كرده‌اند.

در اين دسته از روايات كه معمولًا از پيامبر گرامى اسلام نقل شده است، بر اين نكته تأكيد شده كه همه آنچه در امت‌هاى پيشين رخ داده است، بى‌هيچ كم و كاست، در امت اسلام هم رخ خواهد داد. از آنجا كه آيات قرآن، اخبار و گزارش‌هاى تاريخى از وقوع رجعت در امت‌هاى پيشين خبر داده‌اند، با توجه به اين روايات مى‌توان گفت كه در امت اسلام هم رجعت رخ خواهد داد.

بنابراين، شيوه استدلال به اين‌گونه روايات چنين خواهد بود: چون پيامبر اكرم (ص) فرموده‌اند همه حوادثى كه در امت‌هاى پيشين روى داده است، بدون كمترين تفاوت در امت اسلام هم رخ خواهد داد و ما مى‌دانيم كه در امت‌هاى پيشين رجعت رخ داده است، نتيجه مى‌گيريم كه در امت اسلام هم رجعت واقع خواهد شد.[٥]

برخى از اين گونه روايات به شرح زير است:

١. امام صادق (ع) از پدرش و او از پدرانش نقل مى‌كند كه رسول خدا (ص) فرمود:

همه آنچه در امت‌هاى پيشين رخ داده است، بى‌هيچ كم كاست در اين امت هم واقع مى‌شود.[٦]

٢. امام رضا (ع) در پاسخ مأمون كه از ايشان درباره رجعت پرسيده بود، به همين روايت پيامبر استدلال مى‌كند و مى‌فرمايد:

همانا رجعت حق است و در امت‌هاى پيشين رخ داده است و قرآن نيز از وقوع آن خبر مى‌دهد. رسول خدا- درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد- نيز فرمود: در ميان اين امت نيز همه آنچه در امت‌هاى پيشين رخ داده است بى‌هيچ تفاوت رخ خواهد داد.[٧]

يادآورى اين نكته ضرورى است كه احاديث يادشده در مقام بيان قانونى عام و فراگير بوده و با استناد به آنها مى‌توان بر وقوع حوادثى مشابه با رويدادهايى كه در امت‌هاى پيشين رخ داده است، در امت اسلام استدلال كرد. مگر آنكه نسبت به حادثه خاصى، دليل قطعى بر مشابهت نداشتن اين امت با امت‌هاى گذشته در دست باشد. مثلًا در امت‌هاى گذشته، عذاب‌هاى جمعى و گروهى (مانند مسخ)[٨] به وقوع پيوسته و قرآن شريف برخى از اين عذاب‌ها را گزارش كرده است، ولى بنا به تصريح قرآن، در پرتو وجود پيامبر گرامى در ميان امت اسلامى و نيز به بركت استغفار در پيشگاه خدا، اين‌گونه عذاب‌ها از اين امت برداشته شده است:

[ولى‌] تا تو در ميان آنها هستى، خدا بر آن نيست كه ايشان را عذاب كند و تا آنان طلب آمرزش مى‌كنند، خدا عذاب كننده ايشان نخواهد بود.[٩]

بنابراين، قانون يادشده جز در مواردى كه دليل قطعى بر تخصيص آن داريم، به قوت و استوارى خود باقى است. از آنجا كه بازگشت به دنيا در امت‌هاى گذشته روى داده است و در اين امت نيز دليل بر نفى آن نداريم، با استناد به اين قانون مى‌توانيم اصل رجعت را اثبات كنيم. گذشته از اينكه دلايل و شواهدى نيز بر قطعى بودن آن در دست است.[١٠]

رجعت در دعاها و زيارت‌ها

دعاها و زيارت‌هاى نقل شده از معصومان (ع)، مجموعه‌اى ارزشمند از معارف اسلامى به شمار مى‌آيند و بسيارى از آموزه‌هاى ناب اسلامى را مى‌توان از دل آنها به دست آورد. يكى از آموزه‌هاى مهم مكتب تشيع كه در دعاها و زيارت نامه‌هاى مأثور به آن توجه شده، موضوع رجعت يا بازگشت به دنياست.

١. در ابتداى «دعاى عهد» كه از امام صادق (ع) روايت‌