به اعتقاد شيعيان، پيش از برپايى قيامت كبرا و هم‌زمان با ظهور امام مهدى (ع)، گروهى از مؤمنان و پرهيزكاران پاك سرشت و جمعى از كافران و منافقان زشت طينت، پس از مرگ، زنده مى‌شوند و بار ديگر به دنيا باز مى‌گردند تا سرانجام اعمال نيك و بد خود را دريابند و حاكميت نهايى دولت حق را مشاهده كنند. در آموزه‌هاى شيعى از اين رويداد با عنوان «رَجْعَت» ياد مى‌شود.

از آنجا كه اين رويداد بزرگ از رويدادهاى مرتبط با ظهور امام مهدى (ع) و استقرار دولت مهدوى است، در اين مقاله به اختصار به بررسى معنا و مفهوم و ويژگى‌هاى رجعت، دلايل و مستندات آن و جايگاه اين موضوع در قرآن و روايات مى‌پردازيم.

١. معناى لغوى و اصطلاحى رجعت‌

«رجعت» از نظر لغوى، مصدر «مرّه»[١] از ماده «رجوع» و به معناى «يك بار بازگشت» است.[٢] اين واژه در علوم مختلفى همچون فقه، كلام، عرفان، نجوم، جامعه‌شناسى به كار مى‌رود و در هر علمى، معناى خاص خود را دارد.[٣] در اصطلاح اهل كلام، رجعت به معناى بازگشت به دنيا پس از مرگ و پيش از رستاخيز است كه اين همان معناى مورد نظر ماست. شيخ مفيد (ره) در تعريف اين اصطلاح كلامى مى‌نويسد:

خداوند گروهى از مردگان را به همان صورتى كه در گذشته بودند، به دنيا باز مى‌گرداند و گروهى را عزيز و گروهى را خوار مى‌كند و اهل حق را بر اهل باطل و ستم‌ديدگان از اهل حق را بر ستمگران چيره مى‌گرداند. اين رويداد در هنگام قيام مهدى آل محمد- بر ايشان درود باد- رخ خواهد داد.[٤]

ديگر دانشمندان شيعه نيز در كتاب‌هاى خود تعاريفى مشابه، از اين واژه ارائه داده‌اند.[٥] از تعريف يادشده چند نكته به دست مى‌آيد:

١. رجعت‌كنندگان با همان بدن مادى و به همان صورتى كه پيش از آن داشتند، به دنيا برمى‌گردند؛

٢. رجعت، عمومى نيست و تنها گروهى از مردگان چه اهل حق و چه از اهل باطل، رجعت خواهند كرد؛

٣. رجعت در عصر ظهور امام مهدى (ع) رخ مى‌دهد؛

٤. فلسفه رجعت، عزيز گردانيدن اهل حق و خوار كردن اهل باطل و چيره‌ساختن ستم‌ديدگان بر ستمگران است.

درباره اين نكات در ادامه بيشتر سخن خواهيم گفت.

بايد دانست كه در متون روايات و ادعيه و زيارت، از رجعت با تعابيرى چون «كرّه» و «اياب»- به معناى بازگشت-

نيز ياد شده است.