ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٩ - ب) آياتى كه بر وقوع رجعت در آخرالزمان دلالت مى كنند
مىنويسد:
يعنى يكى از دو زندهشدن در رجعت و ديگرى در قيامت است و يكى از دو ميراندن در دنيا و ديگرى در رجعت است. برخى از مفسران اين دو بار زندهشدن و مردن را به زندهشدن در قبر براى سؤال و ميراندن در قبر [پس از آن] تفسير كردهاند. برخى ديگر ميراندن نخست را بر آفريدن انسانها به صورت مرده در حال نطفه بودن تفسير كردهاند. ٢٤
مفسران شيعه و سنى در تفسير آيه يادشده و اينكه مراد از «دو بار ميراندن» و «دو بار زندهكردن» در اين آيه چيست. سخنهاى مختلفى گفتهاند كه برخى از مهمترين آنها به شرح زير است:
١. نخستين ميراندن، به حالت نطفه يا جنين انسان پيش از دميده شدن روح در آن و نخستين زنده كردن به همين حالت انسان پس از دميده شدن روح در آن اشاره دارد. دومين ميراندن به مرگى كه در اين دنيا و در پايان عمر به سراغ انسان مىآيد و دومين زنده كردن به زنده ساختن انسانها به هنگام برپايى قيامت، مربوط است. ٢٥
شيخ مفيد (ره) پس از نقل اين ديدگاه كه آن را به اهل سنت نسبت مىدهد، بر اطلاق «ميراندن» بر حالت نطفه يا جنين انسان پيش از دميده شدن روح اشكال مىگيرد و مىنويسد:
اين تأويل، باطل است و چنين سخنى بر زبان عربها جارى نمىشود؛ زيرا تنها زمانى مىتوان گفت فعلى بر چيزى واقع شد كه آن چيز پيش از وقوع فعل در بردارنده همان صفتى كه فعل بر آن دلالت مىكند، نباشد. از همينرو، در مورد چيزى كه خداوند آن را بىجان (مرده) آفريده است، نمىگويند خداوند آن را ميراند و اين سخن تنها در مورد چيزى گفته مىشود كه مرگ پس از زندگى بر آن عارض شده باشد. چنانكه تنها در زمانى گفته مىشود خداوند مردهاى را زنده كرد كه واقعاً قبل از زنده كردن، مرده باشد. ٢٦
برخى از مفسران شيعه نيز در رد قول نخست سخنانى مشابه به شيخ مفيد گفتهاند. ٢٧
٢. نخستين ميراندن در دنيا و در پايان عمر انسان و نخستين زندهكردن هم در دنيا و در آغاز تولد انسان رخ مىدهد. دومين ميراندن در قبر و پس از پرسش و پاسخ و دومين زندهكردن هم در قبر و براى پرسش از مردگان واقع مىشود. ٢٨
بر اساس اين ديدگاه، خداوند ابتدا مردگان را در قبر زنده مىسازد تا پاسخگوى اعمال خود باشند و پس از آن دوباره آنها را مىميراند.
در اين ديدگاه، زنده كردن انسانها به هنگام برپايى رستاخيز ناديده گرفته شده است.
عالمان و مفسران شيعه به اين قول نيز اشكال گرفته و آن را رد كردهاند. شيخ مفيد در رد اين قول مىنويسد:
اين تأويل نيز از جنبهاى ديگر باطل است؛ زيرا زنده شدن [در قبر] براى پاسخگويى همراه با هيچ تكليفى نيست تا انسان به خاطر چيزهايى كه در اين حال از دست او رفته است، پشيمان شود. و اينكه [قرآن مىفرمايد] آن مردم به خاطر آنچه در دو زندگى از دستشان رفته است، پشيمان مىشوند، دلالت بر اين دارد كه مراد زنده شدن [در قبر] براى پاسخگويى نبوده است. بلكه مراد زندگى در [عصر] رجعت بوده است كه همراه با تكليف مىباشد ٢٩ و فرصت دوبارهاى براى اظهار پشيمانى آن مردم از تندروىهايى كه [در زندگى نخست] مرتكب شده بودند، به شمار مىآيد و چون آنها [در اين زندگى دوباره] هم پشيمان نمىشوند و براى جبران گذشته كارى انجام نمىدهند در روز قيامت براى آنچه از دستشان رفته است، پشيمان مىشوند. ٣٠
علامه طباطبايى (ره) نيز از منظرى ديگرى به رد قول يادشده پرداخته است. ٣١
٣. اولين ميراندن در پايان زندگى دنيوى و اولين زندهكردن در عالم برزخ صورت مىگيرد. دومين ميراندن در پايان دوران برزخ و زنده كردن دوم در آستانه رستاخيز واقع مىشود. ٣٢
در توضيح اين قول بايد گفت انسانها پس از مردن، حيات ديگرى را آغاز مىكنند كه از آن به حيات برزخى تعبير مىشود. در اين شكل از حيات كه تا روز قيامت استمرار پيدا مىكند، انسانها در قالبهاى مثالى كه با قالب مادى زندگى متفاوت است، ٣٣ در عالم برزخ زندگى مىكنند و بسته به اعمالى كه داشتهاند، در آن عالم در رنج و عذاب يا در نعمت و آسايش خواهند بود. ٣٤
اقوال ديگرى نيز در اين زمينه وجود دارد كه به جهت رعايت اختصار از ذكر آنها خوددارى مىكنيم. ٣٥
با وجود اقوال مختلفى كه ذيل آيه يادشده مطرح شده است، براساس رواياتى كه در تفسير اين آيه وارد شدهاند، اين احتمال كه آيه به رجعت گروهى انسانها اشاره داشته باشد، قوّت مىگيرد.
گفتنى است افزون بر آيات يادشده، آيات ديگرى بر وقوع رجعت تفسير يا تأويل شدهاند كه در اين مجال، امكان ذكر همه آنها وجود ندارد. ٣٦
پىنوشتها در دفتر مجله موجود است.