عظمت مقام امامت، ايجاب مى‌نمايد، كسى كه حائز آن مى‌شود از بالاترين صفات كمالى برخوردار باشد زيرا امامت، جايگاه راهبرى، هدايت و نيابت رسول الله ص است. به همين دليل، درباره كسى كه به اين مقام راه مى‌يابد، ويژگى‌هاى ممتازى بيان شده است و لذا هر كس در پى كسب شناخت امام باشد، ناگزير از جست‌وجوى اين ويژگى‌هاست و هركس واجد آن باشد، امام خواهد بود و در غير اين صورت، نه.

در كتاب امام مهدى ع؛ ردى بر مدعيان امامت آمده است:

... پس ميان ايشان و برادران، پسرعموها و همه خويشاوندانشان تمايزى آشكار قرار داده شده كه به واسطه آن حجت [خدا] از احتجاج‌شدگان و امام از مأموم بازشناخته مى‌شود. از جمله اينكه آنان را در برابر گناهان عصمت بخشيده، از عيب‌ها به دور، از آلودگى‌ها پاك، و از شبهات عارى ساخته و ايشان را نگاهبانان علم‌اش، امانتداران حكمت‌اش و جايگاه سرش قرار داده و به وسيله برهان‌ها حمايت‌شان نموده است. در حالى كه اگر چنين نبود، همه مردم با هم يكسان بودند و هر كسى مى‌توانست مدعى امر خدا باشد.[١]

اكنون، در ادامه متونى را كه ويژگى‌هاى جامع امامت را بيان كرده مرور مى‌كنيم و سرانجام به دو ويژگى ممتاز عصمت و علم خواهيم پرداخت.

صفات امام‌

حضرت اميرالمؤمنين، امام على ع در روايتى مى‌فرمايند:

امامى كه شايسته مقام امامت باشد، نشانه‌هايى دارد: از جمله اينكه، اول، مى‌داند كه معصوم از گناه كوچك و بزرگ آن بوده، نيازمند پرسش نشده، در پاسخ‌گويى به خطا نرفته، سهو و فراموشى نداشته، و به چيزى از امور دنيا سرگرم نمى‌شود. دوم، عالم‌ترين انسان‌ها نسبت به حلال و حرام، اجراى احكام، و امر و نهى خداوند و همه آنچه انسان‌ها به خدا نياز دارند مى‌باشد، مردم نيازمند اويند و او از آنان بى‌نياز. سوم، مى‌بايد كه شجاع‌ترين انسان‌ها باشد، زيرا او گروه محور مؤمنان است كه به سوى او بازمى‌گردند، اگر از فرط خستگى و كندى شكست يابد، همه انسان‌ها به سبب شكست او، متلاشى شوند. چهارم، مى‌بايد سخى‌ترين انسان‌ها باشد، هر چند همه اهل زمين بخل ورزند؛ چون اگر حرص و آز بر او مستولى شود، نسبت به اموال مسلمين كه تحت اختيار اوست آزمندانه عمل خواهد كرد. پنجم، عصمت از جمله گناهان، كه به وسيله آن از پيروان كه غير معصوم‌اند ممتاز شده، زيرا اگر معصوم نبود، از ورود به هلاكت‌گاه‌هاى گناهان كشنده و شهوت‌ها و لذات نفسانى، كه مردم در آن واقع مى‌شوند، ايمن نبود[٢]

در روايتى از حضرت امام رضا ع در پاسخ به اين سؤال كه:

از چه طريقى ادعاى امامت از كسى كه مدعى آن است، پذيرفته مى‌شود، فرمودند: از طريق نص و نشانه. سؤال شد: نشانه امام چيست؟ فرمودند:

علم و مستجاب الدعوه بودن‌[٣]

حضرت امام صادق ع نيز فرمودند:

ده خصلت، از ويژگى‌هاى امام است: عصمت،