هم تماماً در عراق و همواره با حضرت در ارتباط بوده‌اند و توقيعات فراوانى از طرف حضرت به دست آنها شرف صدور يافته است. بنابراين مى‌توان گفت بخشى از عمر آن حضرت در اين دوران در عراق سپرى شده است.

دسته‌اى ديگر از روايات به صورت مطلق بدون در نظر گرفتن صغرا و كبرا بودن غيبت زندگى حضرت را در دوران غيبت در مدينه منوره ذكر كرده‌اند كه با توجه به روايات دسته نخست مى‌توان گفت بخشى از عمر آن حضرت نيز در مدينه سپرى شده است.

امام باقر ع در اين‌باره فرمود:

به ناگزير براى صاحب اين امر عزلت و گوشه‌گيرى خواهد بود ... و طيبه مدينه چه منزلگاه خوبى است.[١]

همين روايت در كتاب شريف اصول كافى با اندك تفاوتى از امام صادق ع اين گونه روايت شده است:

به ناچار صاحب‌الامر غيبت كند و به ناچار در زمان غيبتش گوشه‌گيرى كند، چه خوب منزلى است طيبه مدينه.[٢]

هم‌چنين ابوهاشم جعفرى مى‌گويد:

به امام عسكرى ع عرض كردم: بزرگوارى شما مانع مى‌شود تا از شما پرسش نمايم، پس اجازه بفرماييد سؤالى بپرسم. حضرت فرمود: بپرس. عرض كردم: اى آقاى من! آيا فرزندى داريد؟ فرمود: بله. گفتم: اگر اتفاقى رخ داد كجا او را پيدا كنيم؟ پس فرمود: در مدينه.[٣]

بنابراين جمع بين دو دسته روايات به اين صورت است كه آن حضرت در مدينه حضور داشته‌اند؛ ولى به خاطر ارتباطى كه آن حضرت با نواب خاص داشته‌اند بخشى از عمر خود را در عراق سپرى نموده‌اند.

٣. دوران غيبت كبرا

اصطلاحاً غيبت كبرا به مدت زمان پنهان زيستى حضرت مهدى ع گفته مى‌شود كه با وفات آخرين نايب خاص در سال ٣٢٩ ق آغاز و همچنان ادامه دارد و تنها خداوند متعال است كه پايان آن را مى‌داند.

اين دوران ويژگى‌هايى دارد كه آن را از دوران غيبت صغرا كاملًا متمايز مى‌سازد كه از جمله آن ويژگى‌ها كامل شدن غيبت آن حضرت است. به همان اندازه كه پنهان زيستى حضرت مهدى ع در اين دوران به كمال مى‌رسد و نيابت و سفارت همانند دوران غيبت صغرا وجود ندارد، محل زندگى آن حضرت نيز نامشخص‌تر مى‌شود و در اين دوران است كه هرگز به‌طور قطع نمى‌توان مشخص نمود آن حضرت در كجا زندگى مى‌كند. البته روايات در اين باره به محل‌هاى مختلفى اشاره كرده‌اند كه برخى از آنها از اين قرارند:

الف مدينه طيبه‌

همان‌طور كه قبلًا نيز اشاره شد برخى از روايات به صورت عام و بدون قيد زمان غيبت صغرا، مدينه را به عنوان جايگاه آن حضرت در دوران غيبت مورد اشاره قرار داده‌اند.

ب ناحيه ذى‌طوى‌

ناحيه ذى‌طوى در يك فرسخى مكه و داخل حرم قرار دارد و از آنجا خانه‌هاى مكه ديده مى‌شود. برخى از روايات آن محل را به عنوان جايگاه حضرت مهدى ع در دوران غيبت معين كرده‌اند.

امام باقر ع در اين باره فرمود:

صاحب اين امر را در برخى از اين دره‌ها غيبتى است و با دست خود به ناحيه ذى‌طوى- كه نام كوهى است در اطراف مكه- اشاره نمود.[٤]

در برخى ديگر از روايات نيز ذكر شده كه حضرت مهدى ع قبل از ظهور در ذى‌طوى به سر مى‌برد و آن‌گاه كه اراده الهى بر ظهور آن حضرت تعلق گيرد از آنجا وارد مسجدالحرام مى‌شود.

امام باقر ع در اين باره فرموده‌اند:

قائم ع در ميان گروهى به شمار اهل بدر- سيصد و سيزده تن- از گردنه ذى‌طوى پايين مى‌آيند تا آنكه پشت خود را به حجرالاسود تكيه مى‌دهد و پرچم پيروز را به اهتزاز درمى‌آورد.[٥]

ج دشت‌ها و بيابان‌ها

از برخى روايات نيز استفاده مى‌شود كه آن حضرت در طول غيبت كبرا محل خاصى ندارد و همواره در سفر به سر مى‌برد.

از امام باقر ع نقل شده است كه وقتى شباهت‌هاى حضرت مهدى ع به انبيا را بيان نمودند چنين فرمودند:

و اما شباهت حضرت مهدى ع به حضرت عيسى ع جهانگردى [و نداشتن مكانى خاص است‌].[٦]

در توقيعى كه از حضرت مهدى ع به نام شيخ مفيد صادر شده است، نيز به نامعلوم بودن مكان حضرت مهدى ع اشاره شده است.

در آن نوشته چنين آمده است:

... با اينكه ما براساس فرمان خداوند و صلاح واقعى ما و شيعيان مؤمن‌مان تا زمانى كه حكومت در دنيا در اختيار ستمگران است در نقطه‌اى دور و پنهان از ديده‌ها به‌سر مى‌بريم ....[٧]

همچنين در پاره‌اى از ملاقات‌هاى معتبر كه در دوران غيبت كبرا نقل شده است، حضرت به اين نكته اشاره فرموده‌اند.

على بن ابراهيم بن مهزيار پس از نقل ملاقات خود با حضرت مهدى ع به نقل از ايشان چنين مى‌گويد: آن حضرت فرمود:

همانا پدرم ابو محمد با من عهد فرمودند كه در مجاورت قومى كه خداوند بر آنان غضب كرده است قرار نگيرم ... و به من فرمود كه در كوه‌ها ساكن نشوم مگر قسمت‌هاى سخت و پنهان آن و در شهرها ساكن نشوم مگر شهرهاى متروكه و بى‌آب و علف.[٨]

اين نامعلوم بودن محل زندگى آن حضرت در دوران غيبت كبرا سبب شده تا عده‌اى به گمانه‌زنى‌هايى بعضاً سست و