در مقاله حاضر، مؤلف مى‌كوشد با تكيه بر متون روايى شيعه متقدم سه قرن اول هجرى تصور شيعيان از علم امام را به تصوير بكشد. در بخش نخست عمدتاً بر منابع علم ازلى امامان- منابع آسمانى و منابع غيبى- متمركز شد و در بخش حاضر، بيشتر به روش‌هاى انتقال اين علم مى‌پردازد.

شايد جالب‌ترين اطلاعات، آخرين فرمايش و در واقع آموزشى باشد كه پيامبر ص پس از رحلت به امام على ع دادند؛ بنابر مجموعه‌اى مركب از ده حديث، پيامبر، اندكى پيش از رحلتشان به امام على ع فرمودند: پس از مرگ من، جسم مرا غسل بده و معطر كن و در كفن بگذار، آن‌گاه جسم مرا در حالت نشسته قرار بده و دست خودت را بر سينه من بگذار و هرآنچه را مى‌خواهى از من بپرس و من از طريق خداوند به تمام سؤالاتت پاسخ خواهم گفت.

در احاديث چندى پيامبر ص به امام على ع مى‌فرمايند كه آنچه را مى‌شنود، بنويسد.[١] و در حديث پايانى اين مجموعه، حضرت على ع مى‌فرمايند: پيامبر ص همچنين تمام آنچه را تا روز قيامت روى خواهد داد براى ايشان آشكار خواهند كرد.[٢]

اين مسئله يك مورد نوعى از تعليم معنوى است كه در برخى از احاديث باطنى و سرى يافت مى‌شود.

منابع وشيوه‌هاى انتقال علم امام‌

٣. منابع مكتوب‌

امامان تمام كتب آسمانى انبياى پيشين را در اختيار دارند و به رغم زبان‌هاى متعددى كه آن كتاب‌ها به آنها نگاشته شده است، مى‌توانند آنها را بخوانند و بفهمند.[٣] اين، بخشى از ميراث نبوت است. امامان علاوه بر كتب انبيا، تعدادى كتب سرى را نيز در اختيار دارند كه همانند آنها آسمانى و مقدس‌اند؛ جزئيات دراين خصوص، بيشمار، گيج كننده و نامنظم‌اند؛ شمارى از عناوين، به يك كتاب واحد و يا بالعكس يك عنوان واحد به چند كتاب مختلف داده شده است. مطالعه دقيق اطلاعات موجود در تلاش براى رسيدن به نوعى نظم و انسجام، نتايج زير را در پى داشته است: اين كتاب‌هاى سرى ظاهراً هفت كتاب هستند:

الف- الصحيفه يعنى صفحه: كه مصحف كتاب، الصحيفه الجامعه و يا صرفاً الجامعه نيز خوانده مى‌شود. اين كتاب منزل كه محمد ص املاكرده و امام على ع آن را روى تومارى به طول ٧٠ ذراع نگاشت، دربردارنده تمام دانش مربوط به حلال و حرام است.

ب- الجفر، كه به جفر سفيد و جفر سرخ تقسيم مى‌شود؛ جفر سفيد يك تومار چرمى است كه كتاب‌هاى زبور داود، تورات موسى، انجيل عيسى و صحف ابراهيم، مكتوبات مقدس امامان و اوليا پيشين، علم به حلال و حرام، علم منايا و بلايا، علم به گذشته، آينده و مصحف فاطمه س را دربرمى‌گيرد. جفر سرخ سلاحى است كه تنها امام غايب هنگام رجعت نهايى خود از آن استفاده مى‌كند.

ج- مصحف فاطمه س: يا كتاب فاطمه، كتابى است كه جبرئيل ٧٥ روز پس از رحلت پيامبر اكرم ص براى فاطمه س آورد وپيامبر ص پيش از او رحلت فرمود؛ اين كتاب شامل شرح وضعيت درگذشتگان اسلاف محمد ص و آينده اخلاف اولاد فاطمه س است. فاطمه س اين مطالب را براى شوهرش على ع املاكرده و على ع نيز آنها را نوشته‌است.

د- كتاب على ع: اين عنوان، هم به نسخه اصلاح‌شده قرآن توسط على ع اشاره دارد كه به گفته امامان تنها نسخه كامل قرآن است و هم به سخنان گذشتگان اشاره دارد كه پيامبر ص براى امام على ع املا كرد و على ع آنها را نگاشت. درمورد اخير، اين كتاب تا آنجا كه مى‌دانيم شامل گزارشى از تمام آن حوادثى است كه تا روز قيامت روى خواهدداد.

ه- كتاب كتب: اين كتاب شامل فهرست تمام فرمانروايان روى زمين است. اين كتاب، كتاب على يا كتاب فاطمه نيز ناميده مى‌شود.

و- كتاب: كه شامل فهرست پيروان امامان دوازده‌گانه، شيعيان حقيقى و دودمان آنهاست.

ز- صحيفه يا دو كتاب: كه در بردارنده فهرست اهل بهشت و اهل دوزخ و دودمان آنهاست. اين كتاب به مؤمنانى كه امامان آنها را تعليم داده‌اند و دشمنان و پيروان هاديان ظلمت اشاره دارد. از اين روست كه اصطلاحات فنى‌اى نظير اصحاب يمين و اصحاب شمال دراين كتاب يافت‌