ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٧ - ضرورت بازنگرى معارف مهدوى

در مجموعه اين روايات، روايات ضعيف و روايات موضوع و مجعول هم داريم ولى وجود اين روايات نبايد موجب اين شود كه اعتمادمان به روايات از بين برود و زائل شود؛ مثلًا در كتاب كافى رواياتى هست كه با نقد محتوايى غير قابل قبول و يا غير مطمئن تلقى مى شود. اين روايات حدودا به هشتاد روايت بالغ مى شود. اما اين هشتاد روايت به نسبت كل روايات كافى كه بيش از ١٦٠٠٠ روايت است مى شود نيم درصد؛ در واقع ٥/ ٩٩ درصد از روايات كافى رواياتى است كه قابل دفاع است. نمى خواهيم بگوييم كه همه آنها قطعا از معصوم صادر شده اند اما مى توانيم بگوييم كه ما اطمينان به مجعول و موضوع بودن آنها نداريم. خوب اگر كتابى ٥/ ٩٩ درصد رواياتش، رواياتى است كه نمى شود در مورد آنها احتمال وضع و جعل داد، كتاب خيلى خوب و شريفى است. اگر چه هشتاد روايت مشكل دار هم در ميان روايات آن باشد.

آقاى حسينى: قبل از پرداختن به بررسى و پالايش روايات، توجه به اين نكته ضرورى است كه اگر چه در مجموعه معارف حديثى ما، به ويژه در آن بخشى از معارف كه نمود سياسى در آن بيشتر است، تقسيم بندى صحيح، ضعيف، مجعول يا موضوع مطرح است اما هيچ كدام از اين اقسام به حريم هم تجاوز نمى كنند؛ يعنى حديث مجعول وقتى كه موازينش تبيين و شناخته شد هيچ گاه اهميت و تأثيرگذارى احاديث صحيح را از بين نخواهد برد. به بيان ديگر، تعداد احاديث مجعول يا احاديثى كه اطمينان به صدور آنها نداريم در مجموعه معارف ما به گونه اى است كه همواره در نسبت با احاديثى كه اطمينان به صدور آنها داريم، درصد ناچيزى را تشكيل مى دهند و كفه رواياتى كه اطمينان به صدور آنها داريم هميشه سنگين تر است.

شايد بتوان مطلبى را كه دوستان به آن اشاره كردند، با اين عبارت بيان كرد كه در مجموع آن بخشى از معارف مهدوى كه به عنوان محكمات و اصول اين انديشه تلقى مى شوند آن قدر مستحكم اند كه وجود تعدادى روايات ضعيف هرگز لطمه اى به معارف مهدوى نمى زند.

\* موضوع ديگرى كه به نظر مى رسد در شرايط كنونى پرداختن به آن ضرورى باشد، آسيب شناسى فرهنگ مهدويت و انتظار در جامعه ماست. به نظر شما مهمترين آسيب و آفتى كه در حال حاضر اين فرهنگ را تهديد مى كند چيست؟

آقاى طباطبايى: در بررسى توقيعات رسيده از امام مهدى (ع) دو نكته ديده مى شود كه مقدارى در ابتدا عجيب جلوه مى كند. اول اينكه در اين توقيعات معمولًا از امام (ع) مسائل علمى پرسيده نمى شود؛ دوم اينكه در آنها معمولًا بزرگان درخواست رؤيت ندارند. يعنى دقيقا برخلاف رويه اى كه ما الآن به آن عمل مى كنيم. ائمه (ع) از زمان امام صادق (ع) به بعد اين باور و اين فرهنگ را در جامعه شيعى نهادينه كرده بودند كه وظيفه غير عالم اين است كه به عالم رجوع كند و عالم دينى هم معلوم و شناخته شده بود. از زمان امام رضا (ع) به بعد ما دقيقا اين موضوع را مى بينيم؛ حتى وقتى مردم از امام (ع) سؤال مى كنند مى فرمايند از فلانى سؤال كنيد، هر چه او گفت عمل كنيد. يا سراغ كسانى كه در قم هستند امثال ذكريا بن آدم برويد. در دوران غيبت صغرى هم اين جريان وجود دارد و ظاهرا جامعه شيعى اين مطلب را پذيرفته بود كه تا وقتى علما هستند و بين علما اختلافى نيست اصلًا نيازى نيست كه مردم مراجعه مستقيم به امام داشته باشند و وظيفه خود را از ايشان بپرسند؛ يعنى نبايد در هر مسئله اى سراغ امام (ع) بروند. خبرگان وجود دارند. موضوع ديگر اينكه ما مى بينيم علما و بزرگان اگر چه نامه به امام (ع) مى نويسند و درخواست فرزند يا درخواست دعا مى كنند اما معمولًا درخواست رؤيت ندارند. ظاهرا اين مسئله هم پذيرفته شده بود كه در شرايط كنونى كه امام از منظر عمومى پنهان است، اينكه شخص راه بيفتد و دنبال امام بگردد حتى اگر درخواستى هم داشته باشد چندان فضيلتى ندارد. اگر شخص آدم خيلى درست و حسابى باشد خود امام به سراغ او مى آيند، به بيان ديگر درخواست رؤيت در اين عصر خيلى كم است و اگر درخواستى هم وجود دارد از سوى اشخاصى است كه معمولًا جزء علما نيستند؛ يعنى علما درخواست رؤيت ندارند. اما الآن مى بينيم كه روزگار بر عكس شده است. يعنى به جاى اينكه ما سعى كنيم آدم خوبى باشيم تا امام زمان (ع) خود به سراغ ما بيايند. دنبال اين هستيم كه به يك بهانه اى امام زمان (ع) را ببينيم. اين موضوع به نظر بنده يكى از آسيبهاى جدى است كه ما در زمينه فرهنگ مهدويت و انتظار در جامعه خود با آن روبرو هستيم.

\* در پايان صحبت خوب است كه اشاره اى هم به موسوعة الامام المهدى (ع)- كه در مؤسسه فرهنگى دارالحديث در دست تدوين است و جناب عالى هم مسئول آن هستيد- داشته باشيد. اينكه اساسا اين مجموعه چيست، چه ويژگى هايى دارد، فلسفه تدوين آن چه بوده است و الآن در چه وضعيتى قرار دارد؟

آقاى طباطبايى: در زمينه روايات امام مهدى (ع) تا كنون كارهاى نسبتا خوبى انجام شده است. يعنى اگر ما از زمان مرحوم «نعمانى» كه كتاب الغيبة را تدوين كردند تا زمان مرحوم علامه مجلسى-