همزمان با موسوعه هاى فقهى، كتاب هاى موسوعه اى ديگر نيز نوشته شد كه موضوع آنها فقط احكام و فقه نبود بلكه مباحثى در اعتقادات، تاريخ، آداب و سنن و ... و گاه مباحث كلامى را در بر مى گرفت. از نخستين كتاب هايى كه به اين شيوه نگاشته شد كتاب نوادر الحكمة محمد بن احمد بن يحيى قمى بود. اين كتاب شامل بيست وسه باب بودكه علاوه بر ابواب فقهى، ابوابى در توحيد، تاريخ انبيا و مناقب نيز داشت.[٢] از همين قبيل مى توان به كتاب المحاسن برقى اشاره كرد كه ابواب مختلف اخلاقى و آداب و سنن را نيز دربر دارد.[٣]

نگارش مجموعه اى از كتاب هاى موسوعه اى در اين عصر رواج داشت. اين كتاب ها به نام النوادر خوانده مى شد و كتاب هاى جنگ مانندى بود كه نام تعدادى از آنها ذكر شده است.[٤]

كامل ترين و شايد آخرين كتابى كه از اين دست تاليفات، نگارش يافت، كتاب الكافى كلينى است. اين كتاب كه موسوعه اى روايى است در يك تقسيم بندى كلى به سه بخش كاملا تفكيك شده از حيث موضوع تقسيم مى گردد. بخش اصول، فروع و روضه كه هر يك از اين بخش ها مشتمل بر ابواب متعدد و مختلفى است. بخش اصول پيرامون اعتقادات و اصول عقايد است و در توحيد و نبوت و امامت و ساير امور اعتقادى بحث مى كند. بخش فروع شامل ابواب فقهى است و بخش سوم يا كتاب الروضه خود بصورت جنگى از روايات ارزنده در مسائل اخلاقى و آداب و سنن و پاره اى مسائل ديگر مى باشد.[٥]

بررسى موضوعى كتاب هاى نوشته شده دراين عصر خود بحثى گسترده است كه خارج از گفتار ماست.

پى نوشت ها:

[١]. النجاشى، كتاب الرجال، ص ٢٦٧.

(٢). الطوسى، الفهرست، ص ١٢١.

[٣]. النوبختى، حسن بن موسى، فرق الشيعه، مطبعة الحيدريه، نجف، ١٣٥٥ ق.

[٤]. الطوسى، همان، ص ١٢١.

[٥]. ر. ك. النجاشى، همان، ص ٩٦؛ الطوسى، همان، ص ٣١.

[٦]. ر. ك: دوانى، على، مفاخر اسلام، اميركبير، ١٣٧٠ ش، ج ٢، ص ٢٨٨.

[٧]. ر. ك. النجاشى، همان، ص ٣٨٨؛ الطوسى، همان ص ٣٩٢؛ الخويى، معجم رجال الحديث، ص ١٥ و ٣٣٦.

[٨]. الطوسى، همان، ص ٤٠٢؛ النجاشى، همان، ص ٣٧٩.

[٩]. النجاشى، همان، ص ١٨٥.

[١٠]. الطوسى، همان، ص ٤١٤.

[١١]. ر. ك: النجاشى، همان، ص ٢٦٥.

[١٢]. ر. ك: الكلينى، محمدبن يعقوب، الكافى، ترجمه مصطفوى، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت؛ الطوسى، همان، ص ٣٩٤.

[١٣]. التفرشى، نقدالرجال، ج ٣، ص ٢٩١.

[١٤]. دوانى، مفاخر اسلام، ج ١، ص ١٦١.

[١٥]. الطوسى، همان، ص ١٨٣.

[١٦]. همان، ص ٥٤٨.

[١٧]. النجاشى، همان، ص ٣٥٤.

[١٨]. العياشى، محمدبن مسعود، تفسيرالقرآن، مؤسسه الاعلمى، بيروت، ١٤١١ ق.

[١٩]. التفرشى، همان، ج ٢، ص ٧٩.

[٢٠]. الطوسى، الرجال، ص ٤٦٣.

[٢١]. همو، الفهرست، ص ١٦٦

[٢٢]. ر. ك: الطوسى، محمدبن حسن، اختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشى، دانشگاه مشهد، ١٣٤٨ ش.

[٢٣]. ر. ك: الكلينى، همان، ج ١، مقدمه مؤلف.

[٢٤]. ر. ك: ابن بابويه (شيخ صدوق)، من لايحضره الفقيه، مقدمه مؤلف.

[٢٥]. ر. ك: همو، الامامة والتبصرة من الحيرة، ص ١٤٢.

[٢٦]. همو، كمال الدين و تمام النعمة، ص ٢.

[٢٧]. الطوسى، الغيبة، ص ٢٣٩.

[٢٨]. همان، ص ٢٤٠.

[٢٩]. همو، الفهرست، ص ٢١٥.

[٣٠]. ر. ك: ابن بابويه (شيخ صدوق)، من لا يحضره الفقيه، مقدمه مؤلف.

[٣١]. الطوسى، الفهرست، ص ٤١١.

[٣٢]. همان، ص ٣٩٢.

[٣٣]. همان، ص ٤٠٩.

[٣٤]. ر. ك: البرقى، احمدبن محمدبن خالد، المحاسن، المجمع العلمى لاهل البيت (ع)، قم، ١٤١٦ ق.

[٣٥]. ر. ك: الطوسى الفهرست، ص ٦٢ و ٦٤ و ٧٠.

[٣٦]. ر. ك: الكلينى، همان.