است كه در آن به تفصيل درباره اختلاف فرقه ها در اسلام بحث كرده است. در ابتدا به فرقه هاى غير شيعى چون مرجئه، جهنيه، معتزله و اهل حديث اشاره مى كند و سپس به بحث درباره فرقه هاى شيعى و علل پيدايش آنها مى پردازد. آخرين فرقه اى كه نام مى برد قائلان به امامت جعفر كذاب است‌[١].

او همچنين كتاب هاى ديگرى داشته به نام هاى توحيد كبير و توحيد صغير، الجامع فى الامامه و كتاب هايى در رد بر اصحاب تناسخ و غلات‌[٢].

شخص ديگرى از اين خاندان ابوسهل اسماعيل بن على نوبختى (متوفا ٣١١ ق). است كه او نيز از متكلمان مبرز بغداد بود. شيخ طوسى از وى با القاب و عناوين والايى ياد مى كند. او در زمان خود رياست و سرپرستى شيعيان بغداد را داشت و در دربار عباسيان از نفوذ فوق العاده اى برخوردار بود. شيخ طوسى در الفهرست بيش از سى كتاب از وى نام مى برد كه اكثرا در مباحث كلامى است و موضوع آنها امامت و رد بر ساير فرقه هاى شيعى و معتزليان است‌[٣].

كسان ديگرى از خاندان نوبختى در اين عصر مى زيستند كه هر يك در علم و ادب سرآمد بودند از جمله ابواسحاق ابراهيم بن نوبخت كه كتاب الياقوت را نوشت. اين كتاب قديمى ترين كتاب كلامى شيعى است كه موجود است و از بهترين كتب كلامى است كه شروح بسيارى توسط علما بر آن نوشته شده است. از جمله شرح علامه حلى (متوفا ٧٢٦ ق). است به نام انوارالملكوت فى شرح الياقوت‌[٤].

در اين عصر فقيهان بزرگ شيعى در بغداد مى زيستند. از آن جمله محمد بن احمد بن جنيد اسكافى كه درنيمه اول قرن چهارم درگذشت. وى تصنيفات زيادى داشته، ولى بنا به گفته شيخ طوسى گويا به واسطه اين كه قايل به حجيت قياس بوده كتاب هاى وى مطرود و متروك گشت. از جمله كتاب هاى وى دو موسوعه فقهى بوده به نام هاى تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه كه حدود ٢٠ جلد و مشتمل بر كليه ابواب فقهى بوده و ديگرى المختصر الاحمدى فى الفقه المحمدى بود. نجاشى در رجال خود بالغ بر يكصد كتاب از وى ذكر كرده از جمله سى كتاب در مباحث كلامى‌[٥].

محمد بن همام بغدادى (متوفا ٣٣٦ ق). از ديگر عالمان مكتب بغداد بود. او راوى احاديث بسيارى بود. نجاشى از او با تجليل بسيار ياد مى كند و كتابى به نام الانوار فى تاريخ الائمه (ع)، از وى نام مى برد[٦].

مكتب رى‌

مكتب علمى رى مكتبى نوپا و شديدا تحت تاثير مكتب قم بود. عدم سابقه علمى و نزديك بودن به شهر قم كه مركز اصلى علوم اهل بيت در ايران بود اين امر را كاملا توجيه مى كند. لذا رى نيز داراى مكتب حديثى همانند قم بود و محدثان و راويان احاديث اهل بيت و پيشگامان علم و دانش بودند. از نخستين اين محدثان مى توان از سهل بن زياد آدمى نام برد كه از اصحاب امام عسكرى (ع) و داراى كتاب هايى بود. همچنين محمدبن حسان رازى مؤلف كتاب ثواب القرآن كه از سعدبن عبدالله و محمدبن يحيى عطار راويان قمى، روايت مى كرد.[٧]

گذشته از محدثان متقدم مكتب رى بايستى از ابن قبه رازى از معدود متكلمان اين شهر نام ببريم. وى ابتدا معتزلى بود و سپس به مذهب تشيع گرويد. او داراى مشى كلامى قوى بود و كتاب هاى كلامى استوارى در دفاع از تشيع و در امامت نوشت: از جمله كتاب الانصاف و المستثبت فى الامامة. او همچنين كتاب هايى در رد زيديه و مخالفان دارد.[٨]

شيخ صدوق در كمال الدين و تمام النعمه بحث هاى مفصل وى با يكى از علماى زيديه را آورده است و همچنين جواب هايى را كه او به «ابن بشار» درباره مسئله غيبت داده در اين كتاب ذكر كرده است.[٩]

اما شخصيت برجسته مكتب رى محمدبن يعقوب كلينى (متوفا ٣٢٩ ق). است. او شيخ شيعيان در رى بود و احاديث وى از همه قابل اعتمادتر و مطمئن تر بود. مشايخ او اكثرا محدثان قمى بودند او داراى تاليفات متعددى بود كه مهم ترين آنها كتاب الكافى است كه آن را در طى بيست سال نوشت. اين كتاب كه نخستين كتاب از كتب اربعه شيعه است مهمترين موسوعه روايى است كه در عصر غيبت صغرى نوشته شد. الكافى از حيث محتوايى داراى سه بخش است: اصول، فروع و روضه. بخش اصول شامل كتاب العقل، كتاب العلم، كتاب التوحيد، كتاب الحجة، كتاب الايمان و الكفر، كتاب الدعاء و كتاب فضل القرآن است.

بخش فروع مشتمل بر ابواب فقهى است كه طولانى ترين مبحث كتاب است و بخش روضه مشتمل‌