اشاره: در گنجينه گهربار، اما ناشناخته ادب پارسى، حماسه‌هاى منظوم دينى كه به دلاوريهاى مولاى متقيان، على، عليه‌السلام، پرداخته‌اند، فراوان‌اند كه بسيارى از آنها با نام عام حمله حيدرى سروده و تدوين شده‌اند و در مجالس مذهبى، نقالى‌ها و پرده‌خوانى‌ها و در خانه‌ها و پاى كرسيها سالهاى سال خوانده و شنيده شده‌اند.

در قسمت اول اين مقاله به اجمال با برخى از كتابهايى كه در تاريخ ادبيات ما به نام حمله حيدرى مشهور شده‌اند، آشنا شديم و اينك به بررسى زندگى و شرح حال يكى از معروفترين سرايندگان حمله حيدرى مى‌پردازيم.

باذل‌

نخستين شاعرى كه حمله حيدرى سرود و اين نام را درباره منظومه‌هاى حماسى مربوط به حضرت على، عليه‌السلام، به كار برد باذل بود.

نام اصلى باذل ميرزا محمد رفيع مشهدى شاهجهان‌آبادى است. نام او را رفيع، رفيع‌الدين و رفعت هم نوشته‌اند و در نسبش هروى و خراسانى هم ذكر شده است. در تذكره‌ها آمده كه به رفيع خان و يا خان مشهور بوده و در شعر به باذل (به معناى بخشنده) تخلص مى‌كرده است. برخى گفته‌اند كه در خراسان به دنيا آمد و در روزگار شاهجهان (١٠٣٧ تا ١٠٦٧ ق) به هند آمد. اما مطابق آنچه بيشتر مورخان نوشته‌اند، باذل در شاهجهان‌آباد (دهلى كنونى) به دنيا آمد و مثل بقيه افراد خانواده در دربار پادشاهان گوركانى هند به خدمت مشغول شد. او مدتى در خدمت شاهزاده معزالدين (فرزند عالمگير) بود. باذل پس از فوت عالمگير (١١١٨ ق.) از خدمت عزل شد (تنها يك نفر نوشته كه خودش از كار كناره‌گيرى كرد و بقيه گفته‌اند كه عزل شد). او به دهلى بازگشت و عزلت اختيار كرد و به هيچ كار ديگرى مشغول نشد. تا اينكه در سال ١١٢٣ ق. (و يا ١١٢٤ ق.) مصادف با ١٧١١ م. در همان شهر درگذشت.

آن گونه كه در كتابها آمده باذل فردى اخلاق‌گرا، فاضل، مردم دوست و خير بوده و بر مردم آسان مى‌گرفته است.

معروفترين سروده باذل حمله حيدرى است. گرچه آثار زيادى داشته كه برخى از آنها باقى مانده است. برخى غزلهاى او در تذكره‌هايى كه شرح حالش را نوشته‌اند آمده است. نمونه نثر او در يك نسخه خطى كه در موزه ملى پاكستان موجود است.

حمله حيدرى‌

حمله حيدرى معروفترين سروده باذل است. چه بسا اگر اين كتاب نبود امروز نامى از باذل به‌