ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٩ - حمله حيدرى
عنوان حكمران يا شاعر باقى نمانده بود. او نخستين كسى است كه به شيوه شاهنامه فردوسى به سرودن منظومهاى حماسى درباره جنگهاى تاريخ اسلام پرداخت و نام آن را حمله حيدرى گذاشت. بعدها شاعران بسيارى اين شيوه را با همين نام ادامه دادند.
البته قبل از باذل هم حماسههاى دينى به زبان فارسى فراوان بودند. بيشترين آنها مربوط به دلاوريهاى حمزه سيدالشهدا، محمد بن حنفيه، مختار و ابومسلم خراسانى بود كه شاعران پارسىگوى با حال و هوايى ايرانى و گاهى عربستيزانه، تاريخ و افسانه با هم آميخته بودند و حمزه نامهها، مختارنامهها و ابومسلم نامههاى فراوانى پديد آورده بودند. اين قصهها بعضاً با مخالفت علماى دينى رو به رو مىشد. پيش از باذل منظومههايى درباره مولاى متقيان هم سروده شده بود، مثل خاورنامه يا خاوراننامه توسط محمدبن حسام خوسفى در سال ٨٣٠ ق. كه كتابى افسانهاى، خيالى و غير تاريخى است و يا شاهنامه حيرتى كه در سال ٩٥٣ ق. سروده شده و يا غزونامه اسيرى سروده شده به سال ٩٦٧ ق. اما هيچكدام اقبال عمومى كتاب باذل را نيافتند. هنوز چند سالى از مرگ باذل نگذشته بود كه كتاب او شهرت فراوانى يافت و چندين شاعر در صدد تكميل آن بر آمدند؛ به زبانهاى مختلف ترجمه شد و در امامبارهها (حسينيهها) ى هند و در تكيهها، خانقاهها و پردهخوانىهاى ايران خوانده مىشد.
باذل حمله حيدرى را در قالب مثنوى و به تقليد از وزن شاهنامه در بحر متقارب سروده است. تعداد ابيات اين كتاب را ٢٠٠٠٠، ٢٤٠٠٠، ٢٨٠٠٠، ٣٠٠٠٠، ٤٠٠٠٠، ٩٠٠٠٠ نوشتهاند. رقم درست بايد بين ٢٠ تا ٣٠ هزار بيت باشد؛ چرا كه در تذكرههايى كه در زمان باذل نوشته شده چنين آمده و تذكرههاى بعدى احتمالًا كتاب باذل را به اضافه تكملهها و تتمههاى آن مورد محاسبه قرار دادهاند. نسخهاى كه در دست حقير است حدود ٢٤٠٠٠ بيت دارد و دائرةالمعارف تشيع نيز اين رقم را تأييد كرده است.
باذل منظومه خود را براساس معارج النبوه فى مدارج الفتوه نوشته ملامعينالدين مسكين فراهى (تأليف ٩٠٧ ق.) نوشته است كه كتاب مستندى براساس احاديث به شمار مىرود.
حمله حيدرى از بعثت پيامبر آغاز مىشود و تا پايان خلافت عثمان را