تسنيم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤ - قانون تخلف ناپذير علّيت

تجربى بر همين نظام استوار است و هر علت در معلول خود تاثير ميگذارد، ممكن نيست كه هيچ معلولى از علت خود تخلف كند.

ابر باران را مى‌آورد

آب و باد ابر را

نوشيدن آب سيرابى را

گازها مثلا زلزله را

اراده انسان افعال او را

آتش حرارت را

گرسنگى ضعف را

مكروبات مريضى را

پاره‌اى از مرضها موت را

آميزش حاملگى را

و صدها نمونه ديگر

بلى علل طبيعى و مادى منشأ وجود آثار طبيعى خود ميگردند ولى مع الوصف خالق و مدبر و رب تنها خداوند است و بايد گفت كه الحمد للّه رب العالمين، و هيچ منافاتى بين توحد فاعلى- خالقيّت و ربوبيّت- و قانون عليّت اشياء وجود ندارد.

علل بر دو گونه‌اند:

در توضيح عدم نمافات مذكور ميگوئيم كه علل بر دو گونه‌اند، علل عرضى و علل طولى.

يكى شيئ از خود يك علت عرضى دارد و اجتماع دو علت مستقل و بيشتر بر يك معلول از محالات عقليه است بطور مثال احمد يا پسر محمود است يا پسر حميد و معقول نيست كه پسر هردو باشد.

ولى صحيح است يك شئ داراى چندين علل طولى باشد مثلا احمد پسر پدر خود است و نيز پسر پدر پدر خود و نيز پسر اجداد خود تا حضرت‌