١. از آیات قرآن برمیآید که کعبه قدیمیترین معبد جهان است [١]: انَّ اوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَکةَ مُبارَکاً. رجوع شود به تفاسیر مفصل که از جنبه تاریخی متعرض این مطلب شدهاند [٢]. آقای غفوری در سخنرانی کنگره حج میگوید:

به طوری که نوشتهاند از زمانهای قدیم هفت معبد بزرگ و عمومی وجود داشته که در چین و هند و بلخ و صنعا و در قسمتهای شمالی و مرکزی ایران فعلی بودهاند و از همه قدیمیتر همان کعبه است [٣].

[١]. البته معبد توحید، زیرا از نظر قرآن توحید بر شرک مقدم است. توحید از شرک متطوّر نشده، بلکهشرک انحرافی است از توحید.

[٢]. در سوره حج، آیه ٢٩ و آیه ٣٣ از کعبه به «بیتالعتیق» یاد شده. ممکن است مقصود خانه کهنه قدیمی باشد و ممکن است مقصود خانه آزاد باشد که: لایمْلِکهُ احَدٌ، چنانکه در روایتی از امام باقر روایت شده (تفسیر صافی).

[٣]. رجوع شود به کتاب اسرار حج و کتاب قبله کمرهای.