اما جواب: راجع به این قسمت که چه فایدهای بر ریختن خون مترتب میشود، این در صورتی صحیح است که هدف از قربانی و کفّارات (که اختصاصاً در باب حج، همه از نوع گوسفند یا شتر کشتن است الّا نادراً) فقط ریختن خون باشد. دلیلی ندارد که صرف ریختن خون مقرّب باشد، زیرا عملی مقرّب است که رضای خدا در آن باشد و رضای خدا در این است که انسان به کمال فردی و اجتماعی خود برسد.

صرف ریختن خون نه به کمال فردی انسان کمک میکند و نه به کمال اجتماعی او.

ولی اگر هدف اصلی اطعام و انفاق باشد، همانطوری که در سایر کفّارات هست (و البته اطعام و انفاقی است دستهجمعی و به صورت خاص، یعنی به صورت اطعام گوشت و اینکه هر انسانی یک حیوانی را بکشد و مصداق اطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقیر واقع شود) آن ایراد وارد نیست. و البته یک نکته هست و آن اینکه منافات ندارد که ضمناً این عمل دستهجمعی، احیاء و زنده کردن خاطرهای از قهرمان توحید حضرت ابراهیم باشد. به او امر شد عزیز و نور چشم خود را در راه خدا قربانی کند و فدا نماید و او حاضر شد. بعد به او گفته شد: مقصود فقط تسلیم بود، گوسفندی به جای فرزند قربانی کن. این گوسفند فدا کردن تجدید آن خاطره است و تعظیم آن قهرمان است.

ولی همانطوری که در حدیث نبوی نقل کردیم، فرمود:

انَّما جَعَلَ اللَّهُ هذَا الْاضْحی لِتَشْبَعَ مَساکینُکمْ مِنَ اللَّحْمِ فَأطْعِموهُمْ.

[و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند قربانی را قرار داد تا نیازمندان شما شکمی سیر از گوشت بخورند، پس آنان را