فعلی را رها کنند و به جای بازگشت به چهارهزار سال پیش و جدا کردن خود از عالم اسلام روابط خود را با ملل مسلمان محکمتر کنند، صد درصد به نفع ایران است زیرا زمینه بسیار خوب است. از طرفی آمادگی روحی در روشنفکران مسلمان- که تاریخ اسلام را مملو از نام ایران و ایرانی میبینند- احترامی از ایران و ایرانی در دل آنها ایجاد کرده است که فوقالعاده است، و از طرف دیگر در حال حاضر نیز مانند گذشته مفکرین اسلامی ایران عمیقتر از سایر مفکرین فکر میکنند.

اما درسهایی که از حج باید یاد بگیریم یک سلسله درسهای عملی است، به عبارت دیگر یک برنامه تربیتی اسلامی است.

این نکته را باید متوجه باشیم که تربیت اسلامی تفاوتش با سایر تربیتها یکی در این است که اساس همه تربیتها را توحید قرار داده و کار را از نیت و اخلاص شروع کرده است و همین جهت است که اگر عمل، خوب اجرا شود اثر چندین برابر دارد. تمرین و عمل به طور کلی در همه کارها مؤثر است، چه تمرین مثبت و چه منفی، اما آن وقت اثر قاطع دارد که به نام خدا و برای خدا و با حضور قلب و اخلاص باشد.

عمل حج از احرام شروع میشود. احرام [١] یعنی چه و برای چه است؟

در نهایه ابناثیر، ماده حرم، حدیثی نقل میکند به این مضمون: کلُّ مُسْلِمٍ عَنْ مُسْلِمٍ مُحْرِمٌ. بعد میگوید:

یقالُ انَّهُ لَمُحْرِمٌ عَنْک ای یحْرُمُ أذاک عَلَیه. وَ یقالُ مُسْلِمٌ مُحْرِمٌ وَ هُوَ الَّذی لَمْیحِلَّ مِنْ نَفْسِهِ شَیئاً یوقِعُ بِهِ، یریدُ انَّ الْمُسْلِمَ مُعْتَصِمٌ بِالْاسْلامِ مُمْتَنِعٌ بِحُرْمَتِهِ مِمَّنْ ارادَهُ اوْ ارادَ مالَهُ. وَ مِنْهُ حَدیثُ

[١]. رجوع شود به ورقه حج، فلسفه احرام.