زلال نگاه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٦ - ب) تشخيص صحيح و دقيق حق و باطل
مردم فهمپذير نيست و دچار ترديد ميشوند. گاهی آنچنان مسائل، پیچیده و بر ابهامات افزوده میشود که نميتوان حق و باطل را تشخيص داد؛ حق و باطل در هم آميخته ميشود كه حتي زیرکترین افراد هم در تشخیص بعضی از مسائل دچار اشتباه میشود. در فرهنگ ما، موقعيتي را كه افراد در چنين وضعيتي قرار ميگيرند و وقایع، تا آن حد، درهم ميآميزد كه تشخیص حق و باطل دشوار میشود، فتنه ناميدهاند.
افزون بر کتابهاي فراواني كه مشتمل بر داستان جريانهايي است كه بعد از رحلت پيامبرصلی الله علیه و آله به وجود آمد، سخنان علي علیه السلام در نهج البلاغه نيز سرشار از واژة «فتنه» و مشتقات آن است. پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله نيز قبل از رحلتشان، دربارة وقوع فتنهها پیشبینیها و رهنمودهایی کرده بودند. پرسشي که طبعاً برای هرکسی مطرح میشود این است که تحلیل این فتنهها چیست؟ در خانوادة بنیهاشم، شخص محترمي به نام زبير بود كه پسرعمة پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام بود. او از زمرة نخستين كساني بود كه بعد از خلیفة سوم، با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کرد. چنين كسي پس از مدت كوتاهي از حكومت حضرت، جبههای در مقابل علی علیه السلام تشکیل داد و آشکارا بهروي علی علیه السلام و یارانش شمشیر كشيد و جنگ جمل را به راه انداخت. نكتة حائز اهميت اين است كه پي ببريم چگونه ميتوان اين وقايع را تحليل کرد؟
براي يافتن پاسخ اين پرسش، بايد مقدمهاي را در نظر گرفت. پدیدههای اجتماعی تکعاملی نیست؛ بلكه معمولاً دهها و گاهی صدها عامل موجب رخ دادن پديدهاي ميشود. در اينجا هم نميتوان توقع داشت كه در پاسخ اين