نفسانی در قضاوت انسان اثر می‌گذارد تا جايي كه گاهی امر بر خود انسان هم مشتبه می‌شود. ممكن است كساني بهرة هوشي بالا نيز داشته باشند، اما كار به جايي برسد كه آنها خود را نيز فريب دهند. انسان، اين آفريدة شگفت‌آور خدا، گاهي مي‌خواهد خدا را هم فريب دهد! ولی درحقیقت، خود را فريب مي‌دهد: يُخَادِعُونَ اللّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنفُسَهُم وَمَا يَشْعُرُونَ؛[١] «مي‌خواهند خدا و مؤمنان را فريب دهند، درحالي‌كه جز خودشان را فريب نمي‌دهند؛ [اما] نمي‌فهمند».

گاهی انسان، خود را فريب مي‌دهد و گمان مي‌كند كه مثلاً اگر به حرف او عمل نشود، نظام اسلامي از بین می‌رود. چنين شخصي چون اسلام و انقلاب را در خود مجسم می‌بیند، مخالفت با سخنش را به‌منزلة نابودي اسلام و انقلاب مي‌شمارد. چنين كسي فهم خود از اسلام را فهم صحیح مي‌داند و مي‌پندارد سیاست همان است که او مي‌فهمد؛ مصلحت نظام را فقط او درک می‌کند. در چنين مواردي، غرور، خودخواهی و خودبرتربینی آن‌چنان پرده‌اي جلوی چشم انسان می‌آورد که گمان مي‌كند او تافتة جدابافته‌ای است و درک هیچ‌کس به‌درستي درک او نيست.

پس، براي كسب بصیرت، تنها تقویت نيروي فکر کافی نیست؛ بلكه باید با تهذیب نفسْ انگيزه‌ها را نيز اصلاح كرد. گاهي قضاوت‌ها تحت تأثير منافع شخصي قرار مي‌گيرد؛ دراين‌صورت، فردْ اميدوار است تا در نتيجة تحليل و قضاوت او، شخصي به مناصب حكومتي دست يابد كه

[١] بقره (٢)، ٩.